Ochrona zdrowia

Ochrona zdrowia to jeden z najważniejszych tematów dla mieszkańców, ale jednocześnie jeden z najbardziej złożonych obszarów życia publicznego. Gdy mówimy o przychodniach, lekarzach, szpitalach, kolejkach, badaniach, programach profilaktycznych, karetkach, szczepieniach, zdrowiu dzieci, seniorów albo osób z niepełnosprawnościami, bardzo często pojawia się pytanie: kto za to odpowiada?

Nie da się odpowiedzieć jednym zdaniem, że „od zdrowia jest gmina” albo „od zdrowia jest powiat”. System ochrony zdrowia w Polsce jest podzielony między różne instytucje: państwo, Narodowy Fundusz Zdrowia, samorządy, podmioty lecznicze, służby medyczne, inspekcje, placówki publiczne i prywatne oraz organizacje społeczne.

Samorządy mają w ochronie zdrowia ważną rolę, ale nie odpowiadają za wszystko. Gmina, powiat i województwo mogą prowadzić lub wspierać określone działania zdrowotne, finansować programy, utrzymywać część placówek, wspierać profilaktykę i informować mieszkańców. Nie oznacza to jednak, że samorząd samodzielnie ustala wszystkie kolejki do lekarzy, finansuje cały system leczenia albo decyduje o każdej poradni działającej na jego terenie.

Ustawy samorządowe wskazują ochronę zdrowia jako jedno z zadań gminy, a w przypadku powiatu i województwa mówią o promocji i ochronie zdrowia w odpowiednim zakresie działania danego szczebla samorządu. (Eli)

Ochrona zdrowia a opieka medyczna

Na początku warto rozróżnić dwie rzeczy: ochronę zdrowia i bezpośrednie leczenie pacjenta.

Ochrona zdrowia to szerokie pojęcie. Obejmuje nie tylko wizyty u lekarza, szpitale i badania, ale także profilaktykę, edukację zdrowotną, programy zapobiegania chorobom, promocję zdrowego stylu życia, działania na rzecz seniorów, dzieci, osób z niepełnosprawnościami, zdrowia psychicznego, bezpieczeństwa zdrowotnego i organizacji lokalnego wsparcia.

Bezpośrednie leczenie pacjenta jest natomiast realizowane przez konkretne placówki medyczne: przychodnie, poradnie, szpitale, gabinety, ratownictwo medyczne i inne podmioty wykonujące działalność leczniczą.

Jeżeli dana placówka ma kontrakt z Narodowym Funduszem Zdrowia, pacjent mający ubezpieczenie lub inne prawo do świadczeń może korzystać ze świadczeń finansowanych ze środków publicznych. Portal pacjent.gov.pl wyjaśnia, że osoby ubezpieczone w NFZ albo mające inne prawo do świadczeń mogą korzystać z bezpłatnych świadczeń medycznych, a placówki współpracujące z NFZ powinny być odpowiednio oznaczone. (Pacjent)

Czego samorząd nie robi?

To bardzo ważne, bo w lokalnych dyskusjach często pojawiają się nieporozumienia.

Samorząd nie jest Narodowym Funduszem Zdrowia. Nie ustala samodzielnie zasad finansowania wszystkich świadczeń medycznych. Nie decyduje o każdej kolejce do specjalisty. Nie zawsze jest właścicielem przychodni albo szpitala działającego na jego terenie.

Gmina nie może po prostu nakazać prywatnej przychodni, aby przyjmowała więcej pacjentów w ramach NFZ, jeżeli sprawa dotyczy kontraktu, finansowania albo organizacji świadczeń medycznych wynikających z innych przepisów.

Powiat albo województwo mogą być związane z prowadzeniem lub nadzorowaniem określonych placówek, ale to również nie oznacza, że samorząd samodzielnie rozwiązuje wszystkie problemy systemu ochrony zdrowia.

Świadczenia opieki zdrowotnej udzielane osobom ubezpieczonym są finansowane przede wszystkim ze składek na ubezpieczenie zdrowotne, a do finansowania świadczeń ze środków publicznych zobowiązani są właściwi ministrowie lub Narodowy Fundusz Zdrowia na zasadach określonych w ustawie. (Gov.pl)

Co samorząd może robić w ochronie zdrowia?

Samorząd może mieć realny wpływ na ochronę zdrowia mieszkańców, ale najczęściej nie przez bezpośrednie „leczenie każdego pacjenta”, tylko przez organizowanie, wspieranie i finansowanie określonych działań.

Samorząd może m.in.:

prowadzić lub współprowadzić wybrane podmioty lecznicze,

finansować programy profilaktyczne,

wspierać szczepienia, badania przesiewowe i edukację zdrowotną,

informować mieszkańców o dostępnych programach,

wspierać działania na rzecz seniorów, dzieci i osób z niepełnosprawnościami,

współpracować z przychodniami, szkołami, organizacjami społecznymi i placówkami pomocy społecznej,

pomagać w utrzymaniu lokalnej infrastruktury zdrowotnej,

finansować lub współfinansować inwestycje w placówkach, dla których jest podmiotem tworzącym,

organizować lokalne kampanie zdrowotne,

wspierać działania dotyczące zdrowia psychicznego, uzależnień, aktywności fizycznej i profilaktyki chorób.

Ustawa o działalności leczniczej przewiduje, że jednostka samorządu terytorialnego może utworzyć i prowadzić podmiot leczniczy, m.in. w formie spółki kapitałowej albo jednostki budżetowej. (ISAP Sejm)

Zdrowie publiczne

W ochronie zdrowia bardzo ważne jest pojęcie zdrowia publicznego.

Nie chodzi tu tylko o leczenie konkretnej osoby, ale o działania skierowane do całej społeczności lub większych grup mieszkańców. Mogą to być programy profilaktyczne, edukacja zdrowotna, działania przeciw uzależnieniom, promocja aktywności fizycznej, zapobieganie chorobom, ochrona zdrowia psychicznego, ograniczanie nierówności w zdrowiu czy reagowanie na zagrożenia zdrowotne.

Ustawa o zdrowiu publicznym określa zadania z zakresu zdrowia publicznego, podmioty uczestniczące w ich realizacji oraz zasady finansowania tych zadań. Ministerstwo Zdrowia wyjaśnia, że przepisy te dotyczą m.in. podmiotów realizujących zadania zdrowia publicznego i zasad finansowania takich działań. (archiwum.mz.gov.pl)

Dla mieszkańca może to oznaczać np. bezpłatne badania, lokalne akcje profilaktyczne, programy edukacyjne, kampanie informacyjne, zajęcia prozdrowotne, programy dla seniorów albo działania przeciwdziałające uzależnieniom.

Rola gminy w ochronie zdrowia

Gmina jest najbliżej mieszkańców, dlatego jej rola w ochronie zdrowia często dotyczy działań lokalnych i profilaktycznych.

Do zadań własnych gminy należą sprawy ochrony zdrowia. W praktyce gmina może prowadzić działania, które pomagają mieszkańcom dbać o zdrowie, korzystać z profilaktyki i uzyskiwać informacje o dostępnych formach wsparcia. (Eli)

Gmina może m.in.:

organizować lokalne programy profilaktyczne,

informować mieszkańców o badaniach i akcjach zdrowotnych,

wspierać profilaktykę uzależnień,

prowadzić działania edukacyjne w szkołach i jednostkach gminnych,

wspierać seniorów, dzieci, rodziny i osoby z niepełnosprawnościami,

współpracować z przychodniami, organizacjami społecznymi i instytucjami pomocy społecznej,

dbać o warunki sprzyjające zdrowiu, np. aktywność fizyczną, sport, rekreację, czyste otoczenie i bezpieczeństwo lokalne,

wspierać lokalną infrastrukturę zdrowotną, jeśli mieści się to w jej kompetencjach.

W praktyce mieszkańcy mogą spotkać się z gminnymi informacjami o szczepieniach, badaniach profilaktycznych, programach zdrowotnych, punktach pomocy, działaniach dla seniorów, zajęciach sportowych, profilaktyce uzależnień czy inicjatywach dotyczących zdrowia psychicznego.

Gmina a przychodnia

Wielu mieszkańców uważa, że każda przychodnia działająca na terenie gminy „należy do gminy”. Nie zawsze tak jest.

Przychodnia może być prowadzona przez gminę, spółkę, samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej, prywatny podmiot, fundację albo inny podmiot wykonujący działalność leczniczą.

Jeżeli przychodnia ma umowę z NFZ, pacjenci mogą korzystać z określonych świadczeń finansowanych ze środków publicznych. Jeżeli nie ma takiej umowy albo dana usługa nie jest finansowana przez NFZ, zasady korzystania mogą być inne. Portal pacjent.gov.pl wskazuje, że przychodnie, gabinety i szpitale z kontraktem NFZ umożliwiają korzystanie z bezpłatnej opieki zdrowotnej osobom objętym ubezpieczeniem lub mającym prawo do świadczeń. (Pacjent)

Dlatego przy problemach z przychodnią warto najpierw ustalić:

kto prowadzi placówkę,

czy placówka ma kontrakt z NFZ,

czy sprawa dotyczy organizacji pracy placówki,

czy sprawa dotyczy świadczenia finansowanego przez NFZ,

czy właścicielem albo podmiotem tworzącym jest samorząd,

czy właściwszym adresem będzie gmina, NFZ, Rzecznik Praw Pacjenta albo sama placówka.

Podstawowa opieka zdrowotna

Podstawowa opieka zdrowotna, czyli POZ, to dla wielu mieszkańców pierwszy kontakt z systemem ochrony zdrowia.

To tutaj pacjent wybiera lekarza podstawowej opieki zdrowotnej, pielęgniarkę i położną. Portal pacjent.gov.pl wyjaśnia, że aby korzystać z opieki lekarza, pielęgniarki i położnej POZ, składa się deklarację wyboru — stacjonarnie w placówce albo elektronicznie przez Internetowe Konto Pacjenta. (Pacjent)

Samorząd może informować mieszkańców o dostępnych placówkach, wspierać lokalną infrastrukturę albo prowadzić określone działania zdrowotne, ale sama relacja pacjenta z POZ zależy od zasad systemu opieki zdrowotnej, kontraktów i organizacji konkretnej placówki.

Dlatego problem z dostępem do lekarza rodzinnego nie zawsze jest prostą sprawą gminy, nawet jeśli dotyczy mieszkańców danej gminy.

Rola powiatu w ochronie zdrowia

Powiat działa na większym obszarze niż gmina i zajmuje się sprawami ponadgminnymi. Ustawa o samorządzie powiatowym wskazuje, że powiat wykonuje zadania publiczne o charakterze ponadgminnym m.in. w zakresie promocji i ochrony zdrowia. (Eli)

W praktyce rola powiatu może być widoczna szczególnie przy:

szpitalach powiatowych,

programach zdrowotnych o zasięgu powiatowym,

współpracy z placówkami medycznymi,

wsparciu osób z niepełnosprawnościami,

powiatowym centrum pomocy rodzinie,

działaniach dotyczących zdrowia dzieci i młodzieży w szkołach ponadpodstawowych,

zarządzaniu kryzysowym i bezpieczeństwie zdrowotnym na poziomie powiatu,

koordynacji spraw obejmujących kilka gmin.

Powiat bardzo często kojarzy się mieszkańcom ze szpitalem powiatowym. Jeżeli powiat jest podmiotem tworzącym albo właścicielem danej placówki, jego rola może być istotna w sprawach organizacyjnych, inwestycyjnych i nadzorczych. Nie oznacza to jednak, że powiat samodzielnie decyduje o całym finansowaniu świadczeń medycznych, bo świadczenia finansowane ze środków publicznych są powiązane z systemem NFZ i przepisami ogólnokrajowymi. (Gov.pl)

Szpital powiatowy

Szpital powiatowy jest często jedną z najważniejszych instytucji publicznych w powiecie.

Dla mieszkańców ma znaczenie nie tylko medyczne, ale także społeczne. To miejsce, do którego trafiają pacjenci z wielu gmin. Często jest też dużym pracodawcą i istotnym elementem bezpieczeństwa zdrowotnego regionu.

Jeżeli powiat jest podmiotem tworzącym dla szpitala, może mieć wpływ m.in. na:

inwestycje w infrastrukturę,

wyposażenie,

organizację placówki w zakresie swoich kompetencji,

współpracę z dyrekcją,

kontrolę i nadzór właścicielski,

długofalowy kierunek rozwoju placówki.

Nie oznacza to jednak, że rada powiatu albo starosta może ręcznie ustalać każdą kolejkę, każdy termin zabiegu albo każdą decyzję medyczną. Te sprawy podlegają odrębnym zasadom medycznym, organizacyjnym i finansowym.

Rola województwa w ochronie zdrowia

Województwo zajmuje się sprawami regionalnymi. W ochronie zdrowia oznacza to przede wszystkim działania o większej skali niż jedna gmina lub jeden powiat.

Samorząd województwa wykonuje zadania o charakterze wojewódzkim, a w zakresie jego działania znajdują się m.in. sprawy promocji i ochrony zdrowia. (ISAP Sejm)

W praktyce województwo może być związane z:

szpitalami wojewódzkimi,

wyspecjalizowanymi placówkami medycznymi,

regionalnymi programami zdrowotnymi,

inwestycjami w infrastrukturę medyczną,

funduszami europejskimi przeznaczanymi na projekty zdrowotne,

współpracą z powiatami, gminami i placówkami medycznymi,

planowaniem działań zdrowotnych w skali całego regionu.

Dla mieszkańca województwo może wydawać się odległe, ale jego decyzje mogą mieć wpływ na dostęp do specjalistycznych placówek, szpitali wojewódzkich, programów regionalnych i inwestycji w ochronę zdrowia.

Samorząd województwa a wojewoda

W sprawach zdrowia, podobnie jak w innych obszarach, trzeba odróżnić samorząd województwa od administracji rządowej.

Samorząd województwa działa przez sejmik województwa, zarząd województwa i marszałka. Może prowadzić wybrane placówki, realizować programy regionalne, wspierać inwestycje i planować rozwój regionu.

Wojewoda jest przedstawicielem administracji rządowej w województwie. W określonych sytuacjach, zwłaszcza przy sprawach kryzysowych, bezpieczeństwa, nadzoru i koordynacji działań państwa w terenie, jego rola może być odrębna od roli marszałka.

Dlatego przy sprawach zdrowotnych na poziomie województwa zawsze warto ustalić, czy chodzi o urząd marszałkowski i samorząd województwa, czy o wojewodę i administrację rządową.

Profilaktyka — najważniejsze pole działania samorządu

Jednym z najważniejszych obszarów, w których samorząd może realnie pomagać mieszkańcom, jest profilaktyka.

Profilaktyka polega na zapobieganiu chorobom, wykrywaniu problemów zdrowotnych na wczesnym etapie i promowaniu zachowań, które zmniejszają ryzyko chorób.

Samorządy mogą prowadzić albo wspierać programy dotyczące m.in.:

badań profilaktycznych,

szczepień,

zdrowia dzieci i młodzieży,

zdrowia seniorów,

zdrowia psychicznego,

aktywności fizycznej,

profilaktyki uzależnień,

edukacji żywieniowej,

chorób cywilizacyjnych,

bezpieczeństwa zdrowotnego w szkołach i lokalnych instytucjach.

Dla mieszkańca takie programy mogą być bardzo ważne, bo często pozwalają skorzystać z badań, konsultacji lub działań edukacyjnych bliżej miejsca zamieszkania.

Zdrowie dzieci, młodzieży i seniorów

Samorząd często prowadzi działania zdrowotne skierowane do konkretnych grup mieszkańców.

W przypadku dzieci i młodzieży mogą to być programy profilaktyczne w szkołach, działania edukacyjne, zajęcia sportowe, profilaktyka uzależnień, wsparcie psychologiczne, akcje informacyjne albo współpraca z rodzicami i placówkami oświatowymi.

W przypadku seniorów mogą to być programy zdrowotne, zajęcia ruchowe, edukacja prozdrowotna, akcje profilaktyczne, wsparcie informacyjne, kluby seniora, działania przeciw samotności i współpraca z ośrodkami pomocy społecznej.

W przypadku osób z niepełnosprawnościami ważne znaczenie może mieć zarówno gmina, jak i powiat, ponieważ powiat wykonuje zadania m.in. w zakresie wspierania osób niepełnosprawnych. (Eli)

Zdrowie psychiczne i uzależnienia

Coraz większe znaczenie w działaniach lokalnych ma zdrowie psychiczne.

Dotyczy to dzieci, młodzieży, osób dorosłych, seniorów, rodzin, osób samotnych, osób w kryzysie i osób uzależnionych. Samorządy mogą wspierać różne działania profilaktyczne, edukacyjne, konsultacyjne i społeczne.

W praktyce mogą to być:

programy przeciwdziałania uzależnieniom,

punkty konsultacyjne,

działania w szkołach,

współpraca z poradniami,

wsparcie rodzin,

kampanie informacyjne,

działania przeciw przemocy,

współpraca z pomocą społeczną i organizacjami społecznymi.

To obszar, w którym sama medycyna nie wystarcza. Bardzo ważne są także edukacja, wczesne reagowanie, dostęp do informacji, wsparcie społeczne i współpraca lokalnych instytucji.

Informowanie mieszkańców o sprawach zdrowotnych

W ochronie zdrowia informacja ma ogromne znaczenie.

Mieszkańcy często nie korzystają z dostępnych programów nie dlatego, że ich nie potrzebują, ale dlatego, że o nich nie wiedzą albo informacja nie dotarła do nich w odpowiednim czasie.

Samorząd może informować mieszkańców m.in. o:

bezpłatnych badaniach,

programach profilaktycznych,

szczepieniach,

dyżurach placówek,

zmianach organizacyjnych,

akcjach krwiodawstwa,

programach dla seniorów,

punktach konsultacyjnych,

zagrożeniach zdrowotnych,

zasadach korzystania z pomocy w nocy, weekendy i święta,

sposobie kontaktu z placówkami i instytucjami.

Dobra informacja lokalna może sprawić, że więcej mieszkańców skorzysta z pomocy, badań albo profilaktyki.

Lokalne grupy jako wsparcie komunikacji zdrowotnej

Lokalne grupy mieszkańców mogą pomagać w rozpowszechnianiu informacji o sprawach zdrowotnych, szczególnie wtedy, gdy komunikat powinien szybko dotrzeć do dużej liczby osób.

Mogą to być informacje o:

badaniach profilaktycznych,

akcjach szczepień,

programach dla seniorów,

dyżurach punktów pomocy,

zmianach w pracy przychodni,

akcjach krwiodawstwa,

ostrzeżeniach sanitarnych,

zagrożeniach dla mieszkańców,

ważnych komunikatach urzędów i placówek.

Lokalna grupa nie zastępuje oficjalnego komunikatu urzędu, NFZ, sanepidu albo placówki medycznej. Może jednak pomóc w tym, aby informacja nie pozostała tylko na stronie internetowej urzędu, ale realnie dotarła do mieszkańców.

Kiedy dzwonić pod 112 albo 999?

W sprawach nagłych samorząd nie jest pierwszym adresem.

Jeżeli występuje bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia, trzeba korzystać z numerów alarmowych. Numer 999 jest numerem alarmowym ratownictwa medycznego, a 112 służy do powiadamiania w sytuacjach zagrożenia zdrowia, życia, mienia i innych poważnych zdarzeń. (Pacjent)

Przykładowo, w razie utraty przytomności, poważnego wypadku, silnego krwawienia, objawów udaru, zawału, poważnego urazu albo innej sytuacji nagłej nie należy czekać na odpowiedź urzędu ani pisać wyłącznie w grupie internetowej. Najpierw trzeba wezwać pomoc.

Lokalna informacja może być ważna, ale nie może zastępować wezwania służb ratunkowych.

Gdzie mieszkaniec może zgłosić problem?

To zależy od rodzaju sprawy.

Jeżeli chodzi o problem z dostępem do świadczeń finansowanych przez NFZ, właściwym adresem może być placówka medyczna, oddział NFZ albo Rzecznik Praw Pacjenta. Portal pacjent.gov.pl wskazuje, że do NFZ można zwracać się m.in. w przypadku trudności z realizacją świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, a do Rzecznika Praw Pacjenta wtedy, gdy pacjent uważa, że naruszono jego prawa. (Pacjent)

Jeżeli chodzi o lokalny program zdrowotny, badania profilaktyczne, akcję dla mieszkańców albo informację publikowaną przez urząd, właściwa może być gmina, powiat albo województwo — zależnie od tego, kto prowadzi dany program.

Jeżeli chodzi o szpital powiatowy, warto sprawdzić, czy powiat jest podmiotem tworzącym albo właścicielem placówki.

Jeżeli chodzi o szpital wojewódzki, właściwy może być samorząd województwa lub urząd marszałkowski.

Jeżeli sprawa jest pilna i dotyczy zagrożenia życia lub zdrowia, należy korzystać z numerów alarmowych.

Dlaczego ochrona zdrowia wymaga współpracy?

Ochrona zdrowia mieszkańców nie zależy od jednej instytucji.

W praktyce potrzebna jest współpraca:

państwa,

Narodowego Funduszu Zdrowia,

gmin,

powiatów,

województw,

placówek medycznych,

szkół,

ośrodków pomocy społecznej,

organizacji społecznych,

służb ratunkowych,

inspekcji sanitarnych,

lokalnych kanałów komunikacji,

samych mieszkańców.

Samorząd może wiele zrobić w profilaktyce, informacji, infrastrukturze i lokalnym wsparciu. System leczenia i finansowania świadczeń jest jednak szerszy i nie zależy wyłącznie od gminy, powiatu albo województwa.

Dlatego w sprawach zdrowia tak ważne jest jasne wskazywanie, kto odpowiada za konkretną sprawę.

Podsumowanie

Ochrona zdrowia jest zadaniem publicznym, ale odpowiedzialność za nią jest podzielona między wiele instytucji.

Gmina może prowadzić działania najbliższe mieszkańcom: profilaktykę, edukację zdrowotną, lokalne programy, wsparcie seniorów, dzieci i rodzin, informowanie mieszkańców oraz współpracę z placówkami i organizacjami.

Powiat działa w skali ponadgminnej. Może być związany ze szpitalem powiatowym, programami zdrowotnymi, wsparciem osób z niepełnosprawnościami, pomocą rodzinie i organizacją działań obejmujących mieszkańców wielu gmin.

Województwo odpowiada za sprawy regionalne: szpitale wojewódzkie, specjalistyczne placówki, programy regionalne, inwestycje i planowanie działań zdrowotnych w większej skali.

NFZ i państwo odpowiadają za finansowanie i organizację wielu świadczeń opieki zdrowotnej w systemie publicznym.

Dla mieszkańca najważniejsze jest, aby wiedzieć, czy dana sprawa dotyczy lokalnego programu, przychodni, szpitala, NFZ, ratownictwa, samorządu czy innej instytucji.

Dobra ochrona zdrowia to nie tylko leczenie. To także profilaktyka, szybka informacja, dostęp do wiedzy i współpraca lokalnych instytucji z mieszkańcami.

Źródła merytoryczne

Podstawą merytoryczną artykułu są przepisy ustawy o samorządzie gminnym, ustawy o samorządzie powiatowym, ustawy o samorządzie województwa, ustawy o działalności leczniczej, ustawy o zdrowiu publicznym oraz informacje publiczne NFZ, Ministerstwa Zdrowia i portalu pacjent.gov.pl dotyczące świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. (Eli)

W lokalnych grupach często pojawiają się pytania o przychodnie, szpitale, badania, programy profilaktyczne, seniorów, dzieci, kolejki do lekarzy czy dostęp do pomocy medycznej. Nie zawsze jednak wiadomo, jaka jest rola gminy, powiatu, województwa, NFZ i samych placówek medycznych.

W cyklu PL-MEDIA „Samorząd po ludzku” wyjaśniamy przystępnym językiem, jak działa samorząd i za co odpowiadają poszczególne instytucje.