Budżet gminy
Budżet gminy to jeden z najważniejszych dokumentów w samorządzie. To w nim zapisuje się, jakie dochody gmina planuje uzyskać w danym roku i na co zamierza przeznaczyć pieniądze.
W praktyce budżet pokazuje, czy gmina będzie miała środki na szkoły, przedszkola, drogi, oświetlenie, odpady, pomoc społeczną, kulturę, sport, administrację, inwestycje, utrzymanie budynków, dotacje dla organizacji, transport, spłatę zobowiązań i wiele innych zadań.
Budżet nie jest jednak zwykłą listą życzeń. Gmina nie może wpisać do niego wszystkiego, czego chcą mieszkańcy, jeśli nie ma na to pieniędzy, podstawy prawnej, dokumentacji albo możliwości organizacyjnych. Dlatego wiele lokalnych dyskusji — o drogach, szkołach, remontach, świetlicach, boiskach, chodnikach, autobusach czy wydarzeniach — ostatecznie sprowadza się do jednego pytania: czy w budżecie są na to środki?
Ustawa o finansach publicznych definiuje budżet jednostki samorządu terytorialnego jako roczny plan dochodów i wydatków oraz przychodów i rozchodów, a podstawą gospodarki finansowej w danym roku jest uchwała budżetowa. (Sejm API)
Czym jest budżet gminy?
Najprościej mówiąc, budżet gminy to plan finansowy na jeden rok.
Pokazuje on:
ile pieniędzy gmina planuje uzyskać,
skąd te pieniądze będą pochodzić,
na co zostaną przeznaczone,
ile środków pójdzie na bieżące funkcjonowanie,
ile na inwestycje,
czy gmina planuje deficyt albo nadwyżkę,
czy potrzebne będzie finansowanie z kredytu, pożyczki, obligacji lub innych źródeł,
jakie zadania będą realizowane w danym roku.
Rok budżetowy jest rokiem kalendarzowym, czyli trwa od 1 stycznia do 31 grudnia. Budżet uchwala się na rok budżetowy. (Sejm API)
Budżet to plan, a nie gwarancja wykonania wszystkiego
Budżet jest planem. To oznacza, że pokazuje zamiary i limity finansowe na dany rok.
Nie każda zaplanowana inwestycja musi zostać wykonana dokładnie tak, jak pierwotnie zakładano. W ciągu roku mogą pojawić się zmiany: wyższe ceny, problemy z przetargiem, brak wykonawców, konieczność wykonania dodatkowej dokumentacji, zmiana dotacji, awaria, nagłe wydatki albo przesunięcia między zadaniami.
Dlatego budżet może być zmieniany w trakcie roku. Takie zmiany przyjmuje się uchwałami rady gminy albo zarządzeniami wójta, burmistrza lub prezydenta miasta — w zakresie, w jakim pozwalają na to przepisy i upoważnienia zapisane w uchwale budżetowej. Inicjatywa w sprawie sporządzenia projektu uchwały budżetowej, prowizorium budżetowego oraz zmiany uchwały budżetowej przysługuje wyłącznie organowi wykonawczemu jednostki samorządu terytorialnego, czyli w gminie wójtowi, burmistrzowi albo prezydentowi miasta. (Sejm API)
Kto przygotowuje budżet gminy?
Projekt budżetu przygotowuje wójt, burmistrz albo prezydent miasta.
To organ wykonawczy zbiera informacje z urzędu, jednostek organizacyjnych, szkół, przedszkoli, OPS, instytucji kultury, działów inwestycyjnych, finansowych i innych komórek. Następnie przygotowuje projekt uchwały budżetowej.
Projekt budżetu musi zostać przedłożony radzie gminy oraz regionalnej izbie obrachunkowej do 15 listopada roku poprzedzającego rok budżetowy. Razem z projektem przedstawia się uzasadnienie i inne wymagane materiały. (Sejm API)
W praktyce oznacza to, że prace nad budżetem na kolejny rok zaczynają się dużo wcześniej niż w grudniu. Jeżeli mieszkańcy, sołectwa, radni, organizacje albo jednostki gminne chcą zgłaszać potrzeby do budżetu, najlepiej robić to odpowiednio wcześnie.
Kto uchwala budżet gminy?
Budżet uchwala rada gminy. To jedna z jej najważniejszych kompetencji.
Ustawa o samorządzie gminnym wskazuje, że do wyłącznej właściwości rady gminy należy uchwalanie budżetu gminy, rozpatrywanie sprawozdania z jego wykonania oraz podejmowanie uchwały w sprawie absolutorium. (Sejm API)
Rada gminy nie przygotowuje jednak samodzielnie projektu budżetu od zera. Projekt przedstawia wójt, burmistrz albo prezydent miasta. Radni mogą nad nim pracować, zgłaszać propozycje i poprawki, ale nie mogą dowolnie zmieniać budżetu w sposób, który narusza zasady wynikające z ustawy o finansach publicznych.
Bez zgody organu wykonawczego rada nie może w projekcie budżetu wprowadzić zmian powodujących zmniejszenie dochodów lub zwiększenie wydatków i jednocześnie zwiększenie deficytu. (Sejm API)
Do kiedy trzeba uchwalić budżet?
Co do zasady uchwałę budżetową podejmuje się przed rozpoczęciem roku budżetowego.
W szczególnie uzasadnionych przypadkach budżet może zostać uchwalony później, ale nie później niż do 31 stycznia roku budżetowego. Do czasu podjęcia uchwały budżetowej podstawą gospodarki finansowej jest projekt uchwały budżetowej przedstawiony radzie. Jeżeli budżet nie zostanie uchwalony w terminie, regionalna izba obrachunkowa ustala budżet w zakresie zadań własnych oraz zadań zleconych. (Sejm API)
Dla mieszkańca oznacza to, że najważniejsze decyzje finansowe na dany rok zapadają zwykle pod koniec poprzedniego roku albo na początku roku budżetowego.
Skąd gmina ma pieniądze?
Dochody jednostek samorządu terytorialnego obejmują trzy podstawowe grupy: dochody własne, subwencję ogólną i dotacje celowe z budżetu państwa. (ISAP)
W praktyce dochody gminy mogą pochodzić m.in. z:
podatków i opłat lokalnych,
udziałów w podatkach dochodowych,
subwencji ogólnej,
dotacji celowych z budżetu państwa,
środków europejskich,
opłat za gospodarowanie odpadami,
dochodów z majątku gminy,
sprzedaży nieruchomości,
czynszów, dzierżaw i najmu,
opłat administracyjnych,
wpłat mieszkańców w określonych systemach,
porozumień z innymi jednostkami samorządu,
programów rządowych i regionalnych.
Nie wszystkie te środki można wydać dowolnie. Część pieniędzy ma określone przeznaczenie. Przykładowo dotacja celowa jest przekazywana na konkretny cel, a opłata za odpady służy finansowaniu systemu gospodarowania odpadami.
Dochody własne
Dochody własne to pieniądze, które są najmocniej związane z samodzielnością finansową gminy.
Mogą obejmować m.in.:
podatek od nieruchomości,
podatek rolny,
podatek leśny,
podatek od środków transportowych,
opłaty lokalne,
dochody z majątku gminy,
udziały w podatkach dochodowych,
wpływy z najmu, dzierżawy i sprzedaży mienia,
inne dochody przypisane gminie przepisami.
Im większe dochody własne, tym większa elastyczność gminy. Nie oznacza to jednak pełnej dowolności, bo wszystkie wydatki publiczne muszą mieć podstawę prawną i muszą być związane z zadaniami gminy.
Subwencja ogólna
Subwencja ogólna to środki przekazywane samorządom z budżetu państwa według zasad określonych w przepisach.
W odróżnieniu od dotacji celowej, subwencja ogólna co do zasady nie jest przypisana do jednego konkretnego zadania w taki sam sposób jak dotacja. Ma wspierać finansowanie zadań samorządu.
Dla mieszkańca najważniejsze jest to, że część dochodów gminy nie pochodzi bezpośrednio z lokalnych podatków, ale z systemu finansowania samorządów na poziomie państwa.
Dotacje celowe
Dotacje celowe są przekazywane na określone zadania.
Mogą dotyczyć np.:
zadań zleconych z administracji rządowej,
programów społecznych,
zadań oświatowych,
inwestycji,
projektów dofinansowanych z budżetu państwa,
zadań realizowanych na podstawie porozumień,
programów rządowych lub wojewódzkich.
Dotacji celowej nie można zwykle wydać na coś zupełnie innego. Jeżeli pieniądze są przeznaczone na konkretne zadanie, gmina musi je rozliczyć zgodnie z zasadami programu albo przepisami.
To ważne, bo mieszkańcy czasem pytają: „skoro gmina dostała pieniądze na jedno zadanie, dlaczego nie przeznaczy ich na coś pilniejszego?” Odpowiedź często brzmi: bo te środki mają konkretne przeznaczenie.
Dochody bieżące i majątkowe
W budżecie rozróżnia się dochody bieżące i dochody majątkowe.
Dochody bieżące to te, które nie są dochodami majątkowymi. Dochody majątkowe obejmują m.in. dotacje i środki przeznaczone na inwestycje, dochody ze sprzedaży majątku oraz dochody z przekształcenia prawa użytkowania wieczystego w prawo własności. (Sejm API)
To rozróżnienie ma znaczenie, bo inne są zasady finansowania codziennego funkcjonowania gminy, a inne inwestycji.
Przykładowo sprzedaż działki może jednorazowo zwiększyć dochody, ale nie jest stałym źródłem finansowania. Nie powinno się więc traktować takich pieniędzy tak samo jak regularnych dochodów, które co roku wpływają do budżetu.
Na co gmina wydaje pieniądze?
Wydatki gminy można podzielić na dwie duże grupy: wydatki bieżące i wydatki majątkowe.
Wydatki bieżące to codzienne funkcjonowanie gminy i jej jednostek. Mogą obejmować m.in.:
wynagrodzenia pracowników,
utrzymanie szkół i przedszkoli,
ogrzewanie, prąd, wodę i media,
pomoc społeczną,
utrzymanie urzędu,
dotacje na zadania bieżące,
utrzymanie dróg,
oświetlenie,
kulturę, sport i rekreację,
obsługę długu,
świadczenia na rzecz mieszkańców,
bieżące utrzymanie budynków i infrastruktury.
Ustawa o finansach publicznych wskazuje, że w planie wydatków budżetu wyszczególnia się wydatki bieżące i majątkowe, a w wydatkach bieżących wyodrębnia się m.in. wydatki jednostek budżetowych, wynagrodzenia, dotacje, świadczenia oraz obsługę długu. (Sejm API)
Wydatki majątkowe, czyli inwestycje
Wydatki majątkowe to przede wszystkim inwestycje i zakupy inwestycyjne.
Mogą obejmować m.in.:
budowę drogi,
budowę chodnika,
budowę kanalizacji,
modernizację szkoły,
rozbudowę przedszkola,
budowę świetlicy,
zakup sprzętu,
budowę boiska,
termomodernizację budynku,
inwestycje z udziałem środków europejskich,
wkłady do spółek komunalnych,
większe modernizacje infrastruktury.
Ustawa zalicza do wydatków majątkowych m.in. inwestycje i zakupy inwestycyjne, zakup i objęcie akcji oraz udziałów, a także wniesienie wkładów do spółek prawa handlowego. (Sejm API)
Dla mieszkańców inwestycje są najbardziej widoczną częścią budżetu, ale nie są jedyną. Gmina musi równocześnie finansować bieżące zadania, których nie widać tak spektakularnie jak nowa droga czy budynek.
Dlaczego nie wszystko da się zrobić naraz?
Lista potrzeb w każdej gminie jest zwykle dłuższa niż możliwości finansowe.
Mieszkańcy chcą nowych dróg, chodników, oświetlenia, kanalizacji, placów zabaw, remontów szkół, większej liczby autobusów, zajęć dla dzieci, lepszej opieki nad seniorami, czystszej przestrzeni, większego bezpieczeństwa i niższych opłat.
Problem polega na tym, że budżet jest ograniczony. Gmina musi wybierać, co jest najpilniejsze, co ma dokumentację, co ma dofinansowanie, co jest obowiązkowe, co można przesunąć, a czego nie da się sfinansować w danym roku.
Część wydatków jest sztywna. Gmina musi utrzymać szkoły, przedszkola, OPS, urząd, drogi, oświetlenie, gospodarkę odpadami, instytucje kultury, zobowiązania i bieżące usługi. Dopiero po uwzględnieniu tych kosztów można realnie ocenić, ile zostaje na nowe zadania.
Budżet a zadania obowiązkowe
Gmina nie może dowolnie wybierać, czy będzie realizować swoje podstawowe zadania.
Musi wykonywać zadania publiczne wynikające z ustaw. Dotyczy to m.in. edukacji, pomocy społecznej, gospodarki odpadami, utrzymania czystości, części zadań drogowych, administracji, planowania przestrzennego, ochrony środowiska i wielu innych obszarów.
To oznacza, że nie wszystkie wydatki są kwestią uznania. Część pieniędzy musi zostać przeznaczona na zadania obowiązkowe, nawet jeśli mieszkańcy bardziej widzą potrzebę innej inwestycji.
Dlatego budżet gminy jest zawsze sztuką równoważenia: między obowiązkami, oczekiwaniami mieszkańców, możliwościami finansowymi i przyszłym rozwojem.
Deficyt i nadwyżka
Jeżeli dochody są wyższe niż wydatki, budżet ma nadwyżkę.
Jeżeli wydatki są wyższe niż dochody, pojawia się deficyt. Ustawa o finansach publicznych wskazuje, że różnica między dochodami a wydatkami stanowi odpowiednio nadwyżkę albo deficyt budżetu jednostki samorządu terytorialnego. (Sejm API)
Deficyt nie zawsze oznacza katastrofę. Czasem gmina planuje deficyt, ponieważ realizuje dużą inwestycję, korzysta z dofinansowania i musi zapewnić wkład własny albo finansowanie pomostowe.
Problem pojawia się wtedy, gdy zadłużenie rośnie nadmiernie, gmina nie ma zdolności do spłaty zobowiązań albo bieżące funkcjonowanie zaczyna być finansowane w sposób ryzykowny.
Dług gminy
Gmina może korzystać z kredytów, pożyczek, obligacji lub innych instrumentów finansowych, ale nie może zadłużać się bez ograniczeń.
Zadłużenie musi mieścić się w ramach określonych przepisami. Regionalna izba obrachunkowa opiniuje m.in. prawidłowość planowanej kwoty długu wynikającej z planowanych i zaciągniętych zobowiązań, na podstawie wieloletniej prognozy finansowej i uchwały budżetowej. (Sejm API)
Dług może być narzędziem rozwoju, jeśli finansuje ważne inwestycje i jest możliwy do spłaty. Może też być problemem, jeśli zaczyna ograniczać przyszłe budżety gminy.
Dlatego przy ocenie budżetu warto patrzeć nie tylko na to, ile gmina wydaje, ale także na to, jak finansuje inwestycje i jakie zobowiązania przenosi na kolejne lata.
Wieloletnia prognoza finansowa
Budżet dotyczy jednego roku. Ale wiele zadań gminy trwa dłużej niż rok.
Dlatego obok budżetu funkcjonuje wieloletnia prognoza finansowa, czyli WPF.
WPF pokazuje finanse gminy w dłuższej perspektywie. Ustawa wskazuje, że wieloletnia prognoza finansowa powinna być realistyczna i określać dla każdego roku objętego prognozą m.in. podstawowe wielkości finansowe. (Sejm API)
W praktyce WPF jest ważna przy:
dużych inwestycjach wieloletnich,
zadłużeniu,
spłacie kredytów i obligacji,
projektach unijnych,
umowach wieloletnich,
planowaniu przyszłych wydatków,
ocenie, czy gminę będzie stać na rozpoczęte zadania.
Dla mieszkańca WPF jest trudniejsza do czytania niż sam budżet, ale bardzo ważna. Pokazuje, czy gmina planuje zadania tylko na najbliższy rok, czy rzeczywiście myśli o ich finansowaniu w kolejnych latach.
Budżet a inwestycje wieloletnie
Nie każdą inwestycję da się wykonać w jednym roku.
Budowa szkoły, kanalizacji, dużej drogi, hali sportowej, oczyszczalni, wodociągu albo centrum kultury może trwać kilka lat. W takim przypadku pieniądze muszą być planowane w kolejnych budżetach i w WPF.
To oznacza, że jeśli gmina rozpoczyna dużą inwestycję, musi myśleć nie tylko o pierwszej fakturze, ale o całym cyklu finansowania.
Mieszkańcy czasem pytają: „dlaczego gmina zaczęła jedno zadanie, zamiast zrobić kilka mniejszych?” Odpowiedź może wynikać z dofinansowania, harmonogramu, dokumentacji, konieczności wykorzystania środków albo zobowiązań zapisanych w WPF.
Budżet a dofinansowania
Wiele inwestycji gminnych powstaje dzięki dofinansowaniom.
Mogą to być środki z:
budżetu państwa,
funduszy europejskich,
programów wojewódzkich,
funduszy ochrony środowiska,
programów drogowych,
programów sportowych,
programów oświatowych,
porozumień z innymi samorządami.
Dofinansowanie jest szansą, ale często wymaga wkładu własnego. Jeżeli gmina dostaje np. duże dofinansowanie na inwestycję, musi zabezpieczyć swoją część pieniędzy. Czasem oznacza to przesunięcie innych zadań.
Nie każde dofinansowanie można też wydać na dowolny cel. Jeżeli pieniądze są przyznane na kanalizację, nie można ich po prostu przeznaczyć na drogę, świetlicę albo wydarzenie kulturalne.
Budżet a fundusz sołecki
W wielu gminach funkcjonuje fundusz sołecki.
To wyodrębniona część budżetu gminy przeznaczona na zadania wskazane przez mieszkańców sołectwa, zgodnie z zasadami określonymi w przepisach. W praktyce mieszkańcy na zebraniu wiejskim mogą zdecydować, na co chcą przeznaczyć środki przypadające na ich sołectwo, o ile zadanie mieści się w zadaniach własnych gminy, służy poprawie warunków życia mieszkańców i jest zgodne ze strategią rozwoju gminy, jeżeli taka przesłanka ma zastosowanie na podstawie przepisów.
Fundusz sołecki może być przeznaczany np. na:
doposażenie świetlicy,
małą infrastrukturę,
wydarzenia lokalne,
nasadzenia,
elementy placu zabaw,
ławki, kosze, tablice,
lokalne inicjatywy,
drobne remonty,
wsparcie działań integracyjnych.
Nie jest to jednak osobny budżet poza gminą. Fundusz sołecki nadal jest częścią budżetu gminy.
Budżet obywatelski
Budżet obywatelski to szczególna forma konsultacji społecznych, w której mieszkańcy decydują o części wydatków budżetu. W miastach na prawach powiatu jego utworzenie jest obowiązkowe, a wysokość budżetu obywatelskiego wynosi co najmniej 0,5% wydatków gminy zawartych w ostatnim przedłożonym sprawozdaniu z wykonania budżetu. (Sejm API)
Budżet obywatelski nie zastępuje całego budżetu gminy. Dotyczy tylko określonej części pieniędzy.
W praktyce mieszkańcy mogą zgłaszać projekty, a następnie głosować na te, które przeszły weryfikację. Projekty muszą być zgodne z zasadami danego samorządu, mieścić się w katalogu zadań publicznych i być możliwe do realizacji.
Budżet a opłaty mieszkańców
Niektóre opłaty ponoszone przez mieszkańców są powiązane z konkretnymi systemami.
Najbardziej znanym przykładem jest opłata za gospodarowanie odpadami. Mieszkańcy często pytają, dlaczego gmina nie dopłaci więcej do śmieci albo dlaczego opłaty rosną. W praktyce system odpadowy ma własne zasady finansowania i koszty, które muszą być pokryte zgodnie z przepisami.
Podobnie może być z innymi opłatami, czynszami, usługami komunalnymi albo lokalnymi systemami opartymi na kosztach ich funkcjonowania.
Dlatego przy analizie budżetu warto rozróżniać:
podatki lokalne,
opłaty za konkretne usługi,
dotacje celowe,
subwencje,
dochody majątkowe,
środki zewnętrzne,
pieniądze, które gmina może wydać swobodniej,
pieniądze, które mają konkretne przeznaczenie.
Budżet a szkoły
Edukacja jest jednym z największych wydatków wielu gmin.
Gmina utrzymuje przedszkola i szkoły podstawowe, finansuje budynki, media, obsługę, część kosztów organizacyjnych, inwestycje, remonty, dowóz uczniów i wiele innych elementów systemu.
Część pieniędzy pochodzi z systemu finansowania oświaty, ale w praktyce wiele gmin dokłada do edukacji ze środków własnych.
Dla mieszkańców oznacza to, że dyskusja o sieci szkół, remontach, świetlicach, stołówkach, dowozie i zajęciach dodatkowych zawsze ma wymiar budżetowy.
Budżet a drogi
Drogi są jednym z najbardziej widocznych tematów budżetowych.
Mieszkańcy często pytają, dlaczego jedna droga jest remontowana, a inna nie. Odpowiedź może zależeć od:
kategorii drogi,
własności gruntu,
dokumentacji projektowej,
kosztów,
bezpieczeństwa,
natężenia ruchu,
możliwości uzyskania dofinansowania,
gotowości zadania do realizacji,
kolejności przyjętej przez gminę,
stanu technicznego,
powiązania z innymi inwestycjami, np. kanalizacją lub wodociągiem.
Nie każda droga na terenie gminy jest drogą gminną. Jeżeli droga jest powiatowa, wojewódzka albo krajowa, odpowiedzialność budżetowa może należeć do innej instytucji.
Budżet a codzienne utrzymanie gminy
Mieszkańcy najczęściej widzą inwestycje, ale duża część budżetu idzie na codzienne utrzymanie gminy.
Chodzi m.in. o:
utrzymanie budynków publicznych,
wynagrodzenia pracowników,
energię elektryczną,
ogrzewanie,
utrzymanie dróg,
oświetlenie uliczne,
sprzątanie,
obsługę administracyjną,
utrzymanie systemów informatycznych,
koszty szkół i przedszkoli,
pomoc społeczną,
obsługę mieszkańców,
ubezpieczenia,
naprawy i przeglądy,
dotacje dla instytucji kultury.
To są wydatki mniej efektowne niż przecięcie wstęgi, ale bez nich gmina nie może normalnie funkcjonować.
Rezerwa budżetowa
W budżecie gminy mogą pojawiać się rezerwy.
Rezerwa służy temu, żeby gmina miała środki na wydatki, których nie dało się dokładnie przewidzieć na etapie uchwalania budżetu.
Może chodzić np. o:
nagłe awarie,
skutki wichur,
pilne naprawy,
wkład własny do nieplanowanego wcześniej programu,
konieczność zabezpieczenia środków na nieprzewidziane zadanie,
zarządzanie kryzysowe.
Rezerwa nie oznacza, że gmina ukrywa pieniądze. To element odpowiedzialnego planowania finansów.
Regionalna izba obrachunkowa
Regionalna izba obrachunkowa, czyli RIO, pełni ważną funkcję kontrolną i opiniodawczą wobec finansów samorządowych.
RIO opiniuje m.in. projekt budżetu, wieloletnią prognozę finansową, planowaną kwotę długu oraz sprawozdania z wykonania budżetu. Projekt uchwały budżetowej jest przekazywany RIO do zaopiniowania, a opinię trzeba przedstawić radzie przed uchwaleniem budżetu. (Sejm API)
Dla mieszkańca oznacza to, że budżet gminy nie jest dokumentem całkowicie poza kontrolą. Podlega określonym procedurom, opiniom i nadzorowi.
Wykonanie budżetu
Uchwalenie budżetu to dopiero początek.
Później budżet musi zostać wykonany. Za wykonywanie budżetu odpowiada wójt, burmistrz albo prezydent miasta. Ustawa o samorządzie gminnym wskazuje, że do zadań wójta należy m.in. wykonywanie budżetu. (Sejm API)
Wykonanie budżetu polega m.in. na:
realizacji dochodów,
dokonywaniu wydatków,
prowadzeniu inwestycji,
podpisywaniu umów,
ogłaszaniu przetargów,
rozliczaniu dotacji,
kontrolowaniu wydatków,
prowadzeniu księgowości,
przygotowywaniu sprawozdań,
wprowadzaniu zmian w trakcie roku,
pilnowaniu limitów finansowych.
Mieszkańcy powinni więc odróżniać uchwalenie budżetu od jego późniejszego wykonania.
Sprawozdanie z wykonania budżetu
Po zakończeniu roku trzeba sprawdzić, jak budżet został wykonany.
Sprawozdanie z wykonania budżetu sporządza się na podstawie danych z ewidencji księgowej. Powinno ono uwzględniać m.in. dochody i wydatki w szczegółowości określonej jak w uchwale budżetowej, zmiany w planie wydatków na programy finansowane ze środków europejskich oraz stopień zaawansowania programów wieloletnich. (Sejm API)
Komisja rewizyjna rozpatruje sprawozdanie finansowe, sprawozdanie z wykonania budżetu wraz z opinią RIO oraz przedstawia radzie wniosek w sprawie absolutorium. Rada rozpatruje i zatwierdza sprawozdanie finansowe oraz sprawozdanie z wykonania budżetu do 30 czerwca roku następującego po roku budżetowym. (Sejm API)
Absolutorium
Absolutorium jest jednym z najważniejszych momentów kontroli wykonania budżetu.
Rada gminy ocenia, czy wójt, burmistrz albo prezydent miasta prawidłowo wykonał budżet. Komisja rewizyjna opiniuje wykonanie budżetu i występuje z wnioskiem w sprawie udzielenia albo nieudzielenia absolutorium, a wniosek ten podlega zaopiniowaniu przez regionalną izbę obrachunkową. (Sejm API)
Absolutorium nie jest ogólną oceną sympatii do wójta. Dotyczy przede wszystkim wykonania budżetu.
Oczywiście w praktyce debata absolutoryjna bywa polityczna, ale jej formalny sens dotyczy finansów i realizacji uchwalonego budżetu.
Raport o stanie gminy a budżet
Oprócz sprawozdania budżetowego ważny jest również raport o stanie gminy.
Wójt co roku do 31 maja przedstawia radzie gminy raport o stanie gminy. Raport obejmuje podsumowanie działalności wójta w roku poprzednim, w szczególności realizację polityk, programów, strategii, uchwał rady gminy i budżetu obywatelskiego. (Sejm API)
Raport o stanie gminy nie jest tym samym co budżet, ale pomaga mieszkańcom zobaczyć szerszy obraz: co gmina zrobiła, jakie programy realizowała, jakie były inwestycje i jak wyglądał rozwój lokalny.
Jak mieszkaniec może czytać budżet gminy?
Budżet może wyglądać skomplikowanie, ale można go czytać praktycznie.
Warto zwrócić uwagę na kilka rzeczy:
dochody ogółem,
wydatki ogółem,
wydatki bieżące,
wydatki majątkowe,
największe inwestycje,
wydatki na oświatę,
wydatki na drogi,
wydatki na pomoc społeczną,
wydatki na kulturę i sport,
gospodarkę odpadami,
deficyt albo nadwyżkę,
zadłużenie,
spłaty kredytów i obligacji,
dotacje zewnętrzne,
zadania wieloletnie,
fundusz sołecki albo budżet obywatelski, jeśli występują.
Nie trzeba od razu rozumieć każdego paragrafu klasyfikacji budżetowej. Najważniejsze jest zrozumienie głównych kierunków wydatków i źródeł dochodów.
Gdzie szukać budżetu gminy?
Budżetu i dokumentów finansowych warto szukać w:
Biuletynie Informacji Publicznej,
uchwałach rady gminy,
materiałach na sesje rady,
zakładce budżet lub finanse na stronie urzędu,
projekcie budżetu,
uchwale budżetowej,
wieloletniej prognozie finansowej,
sprawozdaniach z wykonania budżetu,
raporcie o stanie gminy,
nagraniach i protokołach z sesji rady,
opiniach regionalnej izby obrachunkowej.
Jawność działania organów gminy obejmuje m.in. prawo obywateli do uzyskiwania informacji, wstępu na sesje rady i komisje oraz dostępu do dokumentów wynikających z wykonywania zadań publicznych. (Sejm API)
Budżet a mieszkańcy
Mieszkańcy mają wpływ na budżet, ale nie zawsze bezpośredni.
Mogą:
zgłaszać potrzeby radnym,
składać wnioski do urzędu,
uczestniczyć w konsultacjach,
brać udział w zebraniach sołeckich,
zgłaszać projekty do budżetu obywatelskiego, jeśli działa,
śledzić prace komisji i rady,
uczestniczyć w sesjach rady,
analizować projekt budżetu,
pytać o zadania i wydatki,
zgłaszać potrzeby inwestycyjne z wyprzedzeniem,
brać udział w debacie nad raportem o stanie gminy.
Największy wpływ jest zwykle przed uchwaleniem budżetu, a nie wtedy, gdy rok już trwa i środki zostały podzielone.
Dlaczego warto zgłaszać potrzeby wcześniej?
Jeżeli mieszkaniec zgłasza potrzebę budowy chodnika w maju, a budżet został uchwalony w grudniu poprzedniego roku, może się okazać, że na dany rok nie ma już środków.
Nie oznacza to, że zgłoszenie jest bez sensu. Może zostać uwzględnione przy kolejnych pracach budżetowych albo przy planowaniu WPF. Jednak im wcześniej sprawa zostanie zgłoszona, tym większa szansa, że zostanie przeanalizowana przed przygotowaniem projektu budżetu.
Dobre zgłoszenie powinno zawierać:
konkretną lokalizację,
opis problemu,
uzasadnienie,
zdjęcia, jeśli pomagają,
informację, ilu mieszkańców dotyczy sprawa,
propozycję rozwiązania,
informację, czy sprawa dotyczy bezpieczeństwa, dostępności, dzieci, seniorów albo infrastruktury podstawowej.
Najczęstsze nieporozumienia
W sprawach budżetu gminy często powtarzają się podobne błędy.
„Skoro gmina ma budżet kilkudziesięciu milionów złotych, to stać ją na wszystko.”
Nie. Duża część budżetu jest przeznaczona na zadania obowiązkowe i bieżące funkcjonowanie.
„Wystarczy przesunąć pieniądze z jednego zadania na drugie.”
Nie zawsze. Część środków ma konkretne przeznaczenie, a zmiana budżetu wymaga procedury.
„Dotacja na jedną inwestycję może być wydana na inną.”
Zwykle nie. Dotacje celowe i środki programowe mają określone zasady.
„Radny może sam wpisać drogę do budżetu.”
Radny może zabiegać, wnioskować i głosować, ale projekt budżetu przygotowuje organ wykonawczy, a zmiany mają ograniczenia ustawowe.
„Skoro inwestycja jest w budżecie, to na pewno powstanie w terminie.”
Nie zawsze. Mogą pojawić się problemy z przetargiem, dokumentacją, cenami, wykonawcą albo uzgodnieniami.
„Budżet to tylko sprawa księgowych.”
Nie. Budżet pokazuje realne priorytety i możliwości gminy.
Jak dobrze pytać o budżet?
Zamiast pytać ogólnie: „dlaczego gmina nic nie robi?”, lepiej pytać konkretnie:
czy dane zadanie jest ujęte w budżecie,
w jakim dziale i rozdziale,
czy jest to wydatek bieżący czy majątkowy,
czy zadanie jest jednoroczne czy wieloletnie,
czy jest wpisane do WPF,
czy ma dokumentację projektową,
czy ma zabezpieczone finansowanie,
czy gmina ubiega się o dofinansowanie,
czy zadanie dotyczy drogi gminnej, powiatowej, wojewódzkiej czy krajowej,
czy są przeszkody formalne lub własnościowe,
kiedy planowany jest kolejny etap.
Takie pytania pozwalają prowadzić bardziej rzeczową rozmowę.
Budżet jako obraz priorytetów
Budżet pokazuje, co gmina planuje zrobić, ale też czego w danym roku nie zrobi.
Jeżeli w budżecie rośnie kwota na inwestycje drogowe, widać priorytet drogowy. Jeżeli duża część środków idzie na oświatę, pokazuje to skalę kosztów edukacji. Jeżeli gmina zwiększa wydatki na pomoc społeczną, może to oznaczać rosnące potrzeby mieszkańców. Jeżeli dużo pieniędzy przeznacza na obsługę długu, może to ograniczać inne działania.
Dlatego budżet jest jednym z najlepszych dokumentów do zrozumienia, jak naprawdę działa gmina.
Deklaracje są ważne, ale to budżet pokazuje, na co zaplanowano pieniądze.
Budżet a komunikacja z mieszkańcami
Budżet powinien być komunikowany w sposób zrozumiały.
Formalna uchwała budżetowa jest konieczna, ale dla wielu mieszkańców trudna do czytania. Dlatego dobrym rozwiązaniem są proste omówienia:
najważniejsze dochody,
największe wydatki,
lista inwestycji,
mapa zadań,
porównanie z poprzednim rokiem,
informacja o zadłużeniu,
wyjaśnienie deficytu,
opis zadań w sołectwach,
informacja o dofinansowaniach,
odpowiedzi na najczęstsze pytania.
Im lepiej mieszkańcy rozumieją budżet, tym mniej miejsca na plotki, domysły i chaotyczne oskarżenia.
Lokalne grupy jako wsparcie informacji budżetowej
Lokalne grupy mieszkańców mogą pomagać w wyjaśnianiu budżetu.
Mogą informować o:
projekcie budżetu,
sesji budżetowej,
najważniejszych inwestycjach,
zmianach w budżecie,
funduszu sołeckim,
budżecie obywatelskim,
raporcie o stanie gminy,
absolutorium,
wnioskach mieszkańców,
zadaniach dotyczących konkretnych miejscowości.
Grupa nie zastępuje BIP ani uchwały budżetowej, ale może pomóc przełożyć trudne dokumenty finansowe na język zrozumiały dla mieszkańców.
Podsumowanie
Budżet gminy to roczny plan dochodów i wydatków oraz przychodów i rozchodów. Jest podstawą gospodarki finansowej gminy w danym roku. (Sejm API)
Wójt, burmistrz albo prezydent miasta przygotowuje projekt budżetu i wykonuje budżet po jego uchwaleniu.
Rada gminy uchwala budżet, wprowadza zmiany w zakresie przewidzianym przepisami, rozpatruje sprawozdanie z wykonania budżetu i decyduje o absolutorium.
Regionalna izba obrachunkowa opiniuje projekt budżetu, WPF, planowaną kwotę długu i sprawozdania w zakresie określonym przepisami.
Mieszkańcy mogą śledzić projekt budżetu, zgłaszać potrzeby, uczestniczyć w sesjach, korzystać z budżetu obywatelskiego lub funduszu sołeckiego, pytać radnych i analizować sprawozdania.
Budżet gminy pokazuje nie tylko liczby. Pokazuje realne możliwości, ograniczenia i priorytety lokalnej wspólnoty.
Jeżeli chcemy zrozumieć, dlaczego jedna inwestycja jest realizowana, a inna czeka, trzeba patrzeć nie tylko na potrzeby mieszkańców, ale także na budżet, WPF, dochody, wydatki, zadłużenie, dotacje i procedury.
Źródła merytoryczne
Podstawą merytoryczną artykułu są przepisy ustawy o finansach publicznych, ustawy o samorządzie gminnym oraz ustawy o dochodach jednostek samorządu terytorialnego, dotyczące budżetu JST, uchwały budżetowej, WPF, źródeł dochodów, kompetencji rady gminy, zadań wójta oraz procedury uchwalania i rozliczania budżetu. (Sejm API)
W lokalnych grupach często pojawiają się pytania o drogi, chodniki, szkoły, świetlice, transport, oświetlenie, wydarzenia, inwestycje i opłaty. Bardzo często odpowiedź zależy od jednego dokumentu: budżetu gminy.
Nie zawsze jednak wiadomo, skąd gmina ma pieniądze, kto przygotowuje budżet, kto go uchwala, czym różnią się wydatki bieżące od inwestycji i dlaczego nie wszystko da się zrobić w jednym roku.
W cyklu PL-MEDIA „Samorząd po ludzku” wyjaśniamy przystępnym językiem, jak działa samorząd i za co odpowiadają poszczególne instytucje.