Radni gminni, powiatowi i wojewódzcy
Radny to osoba wybrana przez mieszkańców do reprezentowania ich w organie stanowiącym i kontrolnym samorządu. W zależności od szczebla samorządu może to być radny gminny, radny powiatowy albo radny wojewódzki, czyli radny sejmiku województwa.
W praktyce radni decydują o wielu sprawach publicznych: budżecie, planach, programach, inwestycjach, lokalnych przepisach, kierunkach rozwoju i kontroli działań organów wykonawczych. Nie są jednak urzędnikami i nie zarządzają codziennie urzędem.
Najprościej można powiedzieć:
radny gminny działa w radzie gminy, radzie miejskiej albo radzie miasta;
radny powiatowy działa w radzie powiatu;
radny wojewódzki działa w sejmiku województwa.
Rada gminy jest organem stanowiącym i kontrolnym gminy, rada powiatu pełni taką funkcję w powiecie, a sejmik województwa — w samorządzie województwa. Oznacza to, że radni na każdym szczeblu uczestniczą przede wszystkim w podejmowaniu uchwał i kontroli organów wykonawczych, ale zakres spraw zależy od szczebla samorządu. (Isap)
Kim jest radny?
Radny jest przedstawicielem mieszkańców wybranym w wyborach samorządowych.
Nie jest pracownikiem urzędu. Nie jest jednoosobowym organem wykonawczym. Nie jest też osobą, która może samodzielnie wydać decyzję administracyjną, podpisać umowę za gminę, powiat albo województwo czy zlecić wykonanie inwestycji.
Radny działa przede wszystkim przez:
udział w sesjach,
głosowanie nad uchwałami,
pracę w komisjach,
kontakt z mieszkańcami,
zgłaszanie interpelacji, zapytań i wniosków,
kontrolę działań organu wykonawczego,
analizę projektów uchwał, budżetu i sprawozdań,
reprezentowanie problemów mieszkańców w organie, do którego został wybrany.
Radny ma więc wpływ na decyzje publiczne, ale najczęściej działa jako część większego organu: rady albo sejmiku.
Radny nie jest „małym wójtem”
To jedno z najważniejszych rozróżnień.
Radny gminny nie jest zastępcą wójta. Radny powiatowy nie jest zastępcą starosty. Radny wojewódzki nie jest członkiem zarządu województwa tylko dlatego, że został wybrany do sejmiku.
Radny może pytać, kontrolować, składać wnioski, głosować nad uchwałami i reprezentować mieszkańców. Nie może jednak samodzielnie:
naprawić drogi,
ustawić lampy,
zatrudnić pracownika urzędu,
wydać decyzji administracyjnej,
podpisać umowy z wykonawcą,
przesunąć pieniędzy w budżecie,
nakazać urzędnikowi określonego działania,
zarządzać szkołą, OPS-em, starostwem, urzędem marszałkowskim albo inną jednostką samorządową.
Może natomiast doprowadzić do tego, że dana sprawa zostanie poruszona na sesji, komisji albo w korespondencji z organem wykonawczym.
Radny gminny
Radny gminny działa w radzie gminy, radzie miejskiej albo radzie miasta.
Zajmuje się sprawami najbliższymi mieszkańcom, czyli tymi, które należą do gminy.
Mogą to być m.in.:
budżet gminy,
drogi gminne,
oświetlenie,
przedszkola i szkoły podstawowe,
odpady komunalne,
planowanie przestrzenne,
lokalne podatki i opłaty,
pomoc społeczna na poziomie gminy,
świetlice, biblioteki i domy kultury,
place zabaw, boiska i tereny rekreacyjne,
lokalny transport zbiorowy,
bezpieczeństwo w zakresie zadań gminy,
gminne programy społeczne, środowiskowe i edukacyjne.
Radny gminny jest więc najbliżej codziennych problemów mieszkańców. To do niego najczęściej trafiają sprawy typu: droga, chodnik, lampa, szkoła, plan miejscowy, śmieci, przystanek, plac zabaw, świetlica albo budżet.
Co może radny gminny?
Radny gminny może m.in.:
brać udział w sesjach rady,
głosować nad uchwałami,
pracować w komisjach rady,
składać interpelacje i zapytania do wójta, burmistrza albo prezydenta miasta,
zgłaszać problemy mieszkańców,
wnioskować o ujęcie zadania w budżecie,
pytać o wykonanie inwestycji,
analizować projekty uchwał,
kontrolować działania organu wykonawczego w ramach pracy rady,
rozmawiać z mieszkańcami i przekazywać ich postulaty organom gminy.
Ustawa o samorządzie gminnym wskazuje, że radny ma kierować się dobrem wspólnoty samorządowej gminy, utrzymywać stałą więź z mieszkańcami i ich organizacjami oraz przyjmować zgłaszane postulaty, ale nie jest związany instrukcjami wyborców. Radny ma też obowiązek brać udział w pracach rady, komisji i innych instytucji samorządowych, do których został wybrany lub desygnowany. (Isap)
Interpelacje i zapytania radnego gminnego
Radny gminny może kierować interpelacje i zapytania do wójta, burmistrza albo prezydenta miasta.
Interpelacja dotyczy spraw o istotnym znaczeniu dla gminy.
Zapytanie składa się w sprawach aktualnych problemów gminy albo w celu uzyskania informacji o konkretnym stanie faktycznym.
Interpelacje i zapytania składa się na piśmie do przewodniczącego rady, który przekazuje je wójtowi. Wójt albo osoba przez niego wyznaczona ma obowiązek udzielić odpowiedzi na piśmie nie później niż w terminie 14 dni od otrzymania interpelacji lub zapytania. Treść interpelacji, zapytań i odpowiedzi publikuje się w BIP, na stronie internetowej gminy oraz w inny zwyczajowo przyjęty sposób. (Isap)
To ważne narzędzie, bo pozwala radnemu formalnie pytać o sprawy mieszkańców, inwestycje, budżet, działania urzędu i problemy lokalne.
Radny powiatowy
Radny powiatowy działa w radzie powiatu.
Powiat zajmuje się sprawami szerszymi niż jedna gmina. Są to najczęściej zadania ponadgminne, czyli takie, które dotyczą mieszkańców wielu gmin w danym powiecie.
Radny powiatowy może zajmować się m.in.:
drogami powiatowymi,
szkołami ponadpodstawowymi,
szpitalem powiatowym, jeśli powiat go prowadzi lub nadzoruje,
powiatowym centrum pomocy rodzinie,
pieczą zastępczą,
wsparciem osób z niepełnosprawnościami,
geodezją i administracją architektoniczno-budowlaną,
bezpieczeństwem na poziomie powiatu,
transportem ponadgminnym,
ochroną środowiska w zakresie zadań powiatu,
kulturą, sportem i turystyką o znaczeniu powiatowym.
Dla mieszkańca ważne jest to, że radny powiatowy nie odpowiada za wszystko, co dzieje się w gminie. Jego zakres dotyczy powiatu.
Jeżeli problem dotyczy drogi gminnej, właściwa jest gmina. Jeżeli drogi powiatowej — powiat. Jeżeli szkoły podstawowej — zwykle gmina. Jeżeli szkoły ponadpodstawowej — zwykle powiat.
Co może radny powiatowy?
Radny powiatowy może m.in.:
brać udział w sesjach rady powiatu,
głosować nad uchwałami rady powiatu,
pracować w komisjach,
składać interpelacje i zapytania do starosty,
kontrolować działania zarządu powiatu w ramach pracy rady,
zgłaszać problemy mieszkańców z obszaru powiatu,
analizować budżet powiatu,
wnioskować o działania dotyczące dróg powiatowych, szkół ponadpodstawowych, transportu, szpitala, PCPR albo innych jednostek powiatowych.
Ustawa o samorządzie powiatowym wskazuje, że radny powiatowy ma kierować się dobrem wspólnoty samorządowej powiatu, utrzymywać stałą więź z mieszkańcami i ich organizacjami, przyjmować postulaty oraz przedstawiać je organom powiatu do rozpatrzenia. Radny powiatowy ma także obowiązek brać udział w pracach organów powiatu oraz jednostek, do których został wybrany lub desygnowany. (Isap)
Interpelacje i zapytania radnego powiatowego
Radny powiatowy może kierować interpelacje i zapytania do starosty.
Interpelacja dotyczy spraw o istotnym znaczeniu dla powiatu, a zapytanie składa się w sprawach aktualnych problemów powiatu albo w celu uzyskania informacji o konkretnym stanie faktycznym.
Interpelacje i zapytania składa się na piśmie do przewodniczącego rady powiatu, który przekazuje je staroście. Starosta albo osoba przez niego wyznaczona ma obowiązek udzielić pisemnej odpowiedzi nie później niż w terminie 14 dni od otrzymania interpelacji lub zapytania. Treść interpelacji, zapytań i odpowiedzi publikuje się w BIP, na stronie internetowej powiatu oraz w inny zwyczajowo przyjęty sposób. (Isap)
Dla mieszkańców oznacza to, że sprawy powiatowe można próbować nagłaśniać przez radnych powiatowych w formalny sposób.
Radny wojewódzki
Radny wojewódzki działa w sejmiku województwa.
To szczebel regionalny. Radny wojewódzki nie zajmuje się pojedynczą lampą na ulicy, dziurą w drodze gminnej albo lokalnym harmonogramem odbioru odpadów. Jego praca dotyczy spraw o znaczeniu wojewódzkim.
Radni wojewódzcy zajmują się m.in.:
budżetem województwa,
strategią rozwoju województwa,
transportem regionalnym,
koleją regionalną,
ochroną zdrowia na poziomie województwa,
instytucjami kultury województwa,
funduszami europejskimi,
programami ochrony środowiska,
uchwałami antysmogowymi,
drogami wojewódzkimi,
rozwojem regionalnym,
współpracą z gminami i powiatami,
polityką społeczną w skali regionu.
Radny wojewódzki ma więc wpływ na sprawy o dużej skali, ale zwykle bardziej odległe od codziennych drobnych problemów pojedynczej miejscowości.
Co może radny wojewódzki?
Radny wojewódzki może m.in.:
brać udział w sesjach sejmiku,
głosować nad uchwałami sejmiku,
pracować w komisjach sejmiku,
składać interpelacje i zapytania do marszałka województwa,
kontrolować działania zarządu województwa w ramach pracy sejmiku,
zajmować się sprawami regionalnymi,
reprezentować potrzeby mieszkańców danego regionu w sejmiku,
analizować programy wojewódzkie, budżet, strategie i dokumenty regionalne.
Ustawa o samorządzie województwa wskazuje, że radny ma kierować się dobrem wspólnoty samorządowej województwa, utrzymywać stałą więź z mieszkańcami oraz ich organizacjami, przyjmować postulaty i przedstawiać je organom województwa do rozpatrzenia, ale nie jest związany instrukcjami wyborców. (Inforlex)
Interpelacje i zapytania radnego wojewódzkiego
Radny wojewódzki może kierować interpelacje i zapytania do marszałka województwa.
To narzędzie służy do poruszania spraw dotyczących województwa, np. transportu regionalnego, dróg wojewódzkich, programów zdrowotnych, instytucji kultury, funduszy europejskich, ochrony środowiska, uchwał antysmogowych, kolei regionalnej albo działań zarządu województwa.
Treść interpelacji, zapytań i odpowiedzi podaje się do publicznej wiadomości przez publikację w BIP, na stronie internetowej samorządu województwa oraz w inny zwyczajowo przyjęty sposób. (Inforlex)
Dla mieszkańca oznacza to, że jeżeli sprawa ma charakter regionalny, właściwym adresatem może być nie radny gminny, lecz radny sejmiku województwa.
Gmina, powiat, województwo — różny poziom spraw
Najłatwiej zrozumieć różnicę między radnymi przez konkretne przykłady.
Jeżeli chodzi o dziurę w drodze gminnej, właściwy będzie samorząd gminny i radny gminny może pomóc nagłośnić sprawę.
Jeżeli chodzi o remont drogi powiatowej, właściwy będzie powiat i radny powiatowy.
Jeżeli chodzi o drogę wojewódzką, sprawa dotyczy województwa i zarządcy drogi wojewódzkiej.
Jeżeli chodzi o szkołę podstawową, zwykle jest to temat gminny.
Jeżeli chodzi o liceum, technikum albo szkołę branżową, zwykle jest to temat powiatowy.
Jeżeli chodzi o kolej regionalną, sprawa może dotyczyć województwa.
Jeżeli chodzi o uchwałę antysmogową, jest to sprawa sejmiku województwa.
Jeżeli chodzi o odpady komunalne, najczęściej jest to zadanie gminy.
Dlatego przed oceną radnego trzeba ustalić, czy dana sprawa w ogóle należy do szczebla, na którym ten radny działa.
Radny a mieszkańcy
Radny powinien utrzymywać kontakt z mieszkańcami. Nie chodzi tylko o kampanię wyborczą raz na kilka lat.
Kontakt z mieszkańcami może obejmować:
dyżury radnego,
spotkania w miejscowościach,
rozmowy z sołtysami, radami osiedli i organizacjami,
odpowiedzi na wiadomości,
udział w zebraniach,
przyjmowanie postulatów,
przekazywanie spraw do urzędu, starostwa albo marszałka,
informowanie o sesjach i uchwałach,
wyjaśnianie mieszkańcom, kto za co odpowiada.
Ustawy samorządowe podkreślają, że radny ma utrzymywać stałą więź z mieszkańcami i ich organizacjami oraz przyjmować postulaty, ale nie jest związany instrukcjami wyborców. Oznacza to, że radny powinien słuchać mieszkańców, ale przy głosowaniu ma kierować się dobrem wspólnoty i własną odpowiedzialnością za decyzję. (Isap)
Radny nie jest posłańcem do załatwiania prywatnych spraw
Radny może pomóc mieszkańcowi zrozumieć procedurę, skierować sprawę do właściwej instytucji, zapytać urząd o stan sprawy albo nagłośnić problem publiczny.
Nie powinien jednak być traktowany jako osoba do omijania normalnych procedur.
Radny nie powinien załatwiać „po znajomości” indywidualnych spraw administracyjnych, naciskać na urzędnika w sprawie decyzji, wpływać na postępowanie dotyczące konkretnej osoby albo obiecywać czegoś, co nie należy do jego kompetencji.
Jeżeli mieszkaniec ma prywatną sprawę urzędową, powinien złożyć wniosek, odwołanie, skargę albo pismo zgodnie z procedurą. Radny może pomóc wyjaśnić, gdzie sprawę skierować, ale nie zastępuje organu administracyjnego.
Radny a urząd
Radny nie jest pracownikiem urzędu, ale ma prawo uzyskiwać informacje i materiały potrzebne do wykonywania mandatu, o ile nie narusza to dóbr osobistych innych osób i odbywa się z zachowaniem przepisów o tajemnicy prawnie chronionej. Na poziomie gminy dotyczy to m.in. wglądu w działalność urzędu gminy, spółek z udziałem gminy, gminnych osób prawnych i jednostek organizacyjnych. (Isap)
Podobne uprawnienia mają radni powiatowi wobec starostwa i powiatowych jednostek organizacyjnych. (Isap)
To oznacza, że radny może kontrolować i pytać, ale nie może działać tak, jakby był kierownikiem urzędu.
Radny ma dostęp do informacji w zakresie potrzebnym do wykonywania mandatu, ale nie oznacza to pełnego dostępu do każdej prywatnej sprawy mieszkańca.
Radny a komisje
Duża część pracy radnych odbywa się w komisjach.
Komisje analizują projekty uchwał, budżet, sprawozdania, programy i problemy zgłaszane przez mieszkańców. To tam często odbywa się dokładniejsza rozmowa niż na samej sesji.
W radzie gminy, radzie powiatu i sejmiku mogą działać komisje stałe oraz komisje doraźne.
Mogą to być np.:
komisja budżetu,
komisja oświaty,
komisja zdrowia,
komisja infrastruktury,
komisja planowania przestrzennego,
komisja bezpieczeństwa,
komisja kultury i sportu,
komisja rewizyjna,
komisja skarg, wniosków i petycji.
Komisje nie zastępują całej rady albo sejmiku. Przygotowują opinie, analizują sprawy i pomagają w podejmowaniu decyzji.
Radny a sesja
Sesja rady albo sejmiku to formalne posiedzenie, podczas którego radni podejmują uchwały.
Na sesji radny może:
zabierać głos,
zadawać pytania,
zgłaszać wnioski,
głosować nad uchwałami,
uczestniczyć w debacie,
oceniać sprawozdania,
rozpatrywać skargi, wnioski i petycje,
wypowiadać się w sprawach mieszkańców.
Głosowanie na sesji jest jednym z najważniejszych momentów odpowiedzialności radnego. To wtedy widać, czy radny popiera budżet, plan miejscowy, program, podwyżkę opłaty, inwestycję albo stanowisko rady.
Jak sprawdzić pracę radnego?
Mieszkaniec może sprawdzać pracę radnego przez:
wyniki głosowań,
obecność na sesjach,
udział w komisjach,
interpelacje i zapytania,
odpowiedzi na interpelacje,
wypowiedzi na sesjach,
zgłoszone wnioski,
kontakt z mieszkańcami,
aktywność w sprawach lokalnych,
to, czy radny wyjaśnia swoje decyzje.
Warto oceniać radnego nie tylko po tym, co pisze w internecie, ale po realnej pracy: głosowaniach, pytaniach, działaniach w komisjach i sposobie reprezentowania mieszkańców.
Radny a klub radnych
Radni mogą tworzyć kluby radnych. W gminie klub radnych tworzy co najmniej 3 radnych, a zasady działania klubów określa statut gminy. (Isap)
Klub radnych może pomagać w organizacji pracy, uzgadnianiu stanowisk, zgłaszaniu projektów, pracy nad budżetem i prezentowaniu wspólnego kierunku działania.
Nie oznacza to jednak, że radny przestaje ponosić osobistą odpowiedzialność za swoje głosowania. Nawet jeśli działa w klubie, mieszkańcy mogą oceniać jego indywidualną aktywność.
Radny większości i radny opozycji
W radach i sejmikach często tworzy się większość oraz opozycja.
Radny większości zwykle ma większy wpływ na przyjmowane uchwały, bo jego klub lub grupa ma liczby potrzebne do głosowania.
Radny opozycji może mieć mniejszy wpływ na wynik głosowań, ale może odgrywać bardzo ważną rolę kontrolną: zadawać pytania, analizować dokumenty, ujawniać problemy, zgłaszać poprawki i pilnować przejrzystości.
Dobra rada potrzebuje jednych i drugich.
Większość nie powinna być bezkrytyczna wobec organu wykonawczego, a opozycja nie powinna blokować wszystkiego tylko dlatego, że projekt złożyła druga strona.
Radny a organ wykonawczy
Radny działa w organie stanowiącym i kontrolnym, a organ wykonawczy zarządza i wykonuje uchwały.
Na poziomie gminy organem wykonawczym jest wójt, burmistrz albo prezydent miasta.
Na poziomie powiatu organem wykonawczym jest zarząd powiatu ze starostą.
Na poziomie województwa organem wykonawczym jest zarząd województwa z marszałkiem.
Radny może kontrolować organ wykonawczy, zadawać pytania, składać interpelacje i głosować nad uchwałami. Nie zastępuje jednak organu wykonawczego w codziennym zarządzaniu.
Radny a budżet
Budżet jest jednym z najważniejszych dokumentów, nad którymi pracują radni.
Radni:
analizują projekt budżetu,
zadają pytania,
zgłaszają potrzeby mieszkańców,
pracują nad projektem w komisjach,
mogą zgłaszać poprawki w granicach prawa,
głosują nad budżetem,
kontrolują wykonanie budżetu,
rozpatrują sprawozdania,
uczestniczą w procedurze absolutorium.
Radny nie może jednak samodzielnie „dopisać” inwestycji do budżetu bez procedury, źródła finansowania i decyzji całego organu.
Dlatego obietnica jednego radnego: „załatwię wam drogę” powinna być traktowana ostrożnie. Radny może zabiegać o drogę, ale o budżecie decyduje cała rada, a wykonanie należy do organu wykonawczego.
Radny a planowanie przestrzenne
Na poziomie gminy radni mają bardzo duże znaczenie w planowaniu przestrzennym.
Rada gminy uchwala plan ogólny i miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego. Radni głosują więc nad dokumentami, które mogą wpływać na przeznaczenie działek, wysokość zabudowy, drogi, tereny zielone, usługi, przemysł, mieszkaniówkę i przyszły kształt miejscowości.
Radny nie powinien jednak traktować planowania przestrzennego jak prywatnego załatwiania interesów pojedynczych osób. Musi uwzględniać dobro wspólnoty, przepisy, interes publiczny, ład przestrzenny i skutki decyzji dla całej gminy.
Radny a droga
Sprawy drogowe są jednym z najczęstszych tematów zgłaszanych radnym.
Najpierw trzeba ustalić kategorię drogi.
Droga gminna — sprawa gminy i radnych gminnych.
Droga powiatowa — sprawa powiatu i radnych powiatowych.
Droga wojewódzka — sprawa województwa i radnych wojewódzkich, choć bezpośrednio często działa zarząd dróg wojewódzkich.
Droga krajowa — sprawa GDDKiA, a nie radnych gminnych, powiatowych czy wojewódzkich, choć samorządowcy mogą interweniować.
Radny może pomóc w zgłoszeniu, zapytaniu i nagłośnieniu problemu. Nie każdy radny jest jednak właściwy dla każdej drogi.
Radny a szkoła
Sprawy edukacyjne również zależą od szczebla.
Szkoła podstawowa i przedszkole — zwykle gmina, więc sprawa radnych gminnych.
Liceum, technikum i szkoła branżowa — zwykle powiat, więc sprawa radnych powiatowych.
Niektóre placówki specjalistyczne albo regionalne — mogą być związane z województwem.
Radny może pytać o remont szkoły, budżet, dowóz uczniów, organizację sieci szkół, inwestycje albo programy edukacyjne. Nie powinien jednak ingerować w każdą ocenę, decyzję pedagogiczną czy codzienną pracę nauczyciela.
Radny a ochrona zdrowia
Mieszkańcy często pytają radnych o przychodnie, szpitale, kolejki do lekarzy i dostęp do usług zdrowotnych.
Trzeba jednak rozróżnić poziomy odpowiedzialności.
Gmina może prowadzić działania profilaktyczne, wspierać lokalne programy zdrowotne, zajmować się sprawami zdrowia publicznego w swoim zakresie i współpracować z placówkami.
Powiat może być związany ze szpitalem powiatowym albo określonymi jednostkami ochrony zdrowia.
Województwo może mieć znaczenie przy szpitalach wojewódzkich, programach regionalnych i polityce zdrowotnej w skali regionu.
NFZ i administracja państwowa odpowiadają za wiele spraw finansowania świadczeń zdrowotnych.
Dlatego nie każda sprawa medyczna należy do radnego.
Radny a skargi, wnioski i petycje
Rady i sejmiki rozpatrują skargi, wnioski i petycje w zakresie swojej właściwości.
W praktyce oznacza to, że mieszkaniec może kierować sprawy do rady, ale nie każda sprawa będzie rozpatrywana przez radnych.
Jeżeli sprawa dotyczy działalności organu wykonawczego, jednostki organizacyjnej albo problemu publicznego mieszczącego się w kompetencjach danego samorządu, rada może być właściwa.
Jeżeli sprawa dotyczy indywidualnej decyzji administracyjnej, prywatnego sporu sąsiedzkiego, działania sądu, policji, powiatu, województwa albo administracji rządowej, rada gminy może nie być właściwym adresatem.
Dlatego dobrze napisane pismo powinno jasno wskazywać, czy jest to skarga, wniosek, petycja czy zwykła prośba o informację.
Radny a jawność
Praca radnego powinna być możliwie jawna.
Mieszkańcy powinni móc sprawdzić:
porządki obrad,
projekty uchwał,
wyniki głosowań,
nagrania z sesji,
protokoły,
interpelacje i zapytania,
odpowiedzi organu wykonawczego,
skład komisji,
oświadczenia majątkowe,
diety radnych,
uchwały i stanowiska.
Jawność jest jednym z najważniejszych narzędzi kontroli radnych przez mieszkańców.
Diety radnych
Radni mogą otrzymywać diety oraz zwrot kosztów podróży służbowych na zasadach określonych przez odpowiedni organ. Dieta nie jest zwykłą pensją za etat w urzędzie. Ma rekompensować czas i koszty związane z wykonywaniem mandatu.
Na poziomie powiatu ustawa wskazuje, że radnemu przysługują diety oraz zwrot kosztów podróży służbowych na zasadach ustalonych przez radę powiatu, z uwzględnieniem funkcji pełnionej przez radnego. (Isap)
W gminach i województwach również funkcjonują regulacje dotyczące diet, ale szczegółowe wysokości i zasady zależą od uchwał danego samorządu i przepisów ustawowych.
Dla mieszkańca ważne jest to, że wysokość diet powinna być jawna.
Konflikt interesów
Radny nie powinien brać udziału w głosowaniu, jeżeli sprawa dotyczy jego interesu prawnego.
Na poziomie powiatu ustawa wprost wskazuje, że radny nie może brać udziału w głosowaniu, jeżeli dotyczy to jego interesu prawnego. (Isap)
Podobne zasady funkcjonują również w samorządzie gminnym i wojewódzkim. Ich sens jest prosty: radny powinien działać w interesie wspólnoty, a nie głosować w sprawie, w której ma własny bezpośredni interes prawny.
To ważne zwłaszcza przy sprawach majątkowych, planistycznych, personalnych albo dotyczących jednostek i podmiotów powiązanych z radnym.
Czego radny nie powinien obiecywać?
Radny nie powinien obiecywać rzeczy, których samodzielnie nie może wykonać.
Nie powinien mówić:
„sam naprawię drogę”,
„załatwię pozwolenie”,
„każę urzędnikowi wydać decyzję”,
„zmienię plan miejscowy”,
„wpiszę inwestycję do budżetu”,
„załatwię pracę w urzędzie”,
„zrobię wam chodnik w tym roku”,
jeżeli wie, że wymaga to decyzji całej rady, organu wykonawczego, budżetu, przetargu, dokumentacji, uzgodnień albo kompetencji innej instytucji.
Uczciwy radny powinien raczej mówić:
„zgłoszę sprawę”,
„złożę interpelację”,
„zapytam o stan zadania”,
„wnioskuję o wpisanie tego do budżetu”,
„poruszę temat na komisji”,
„sprawdzę, kto jest właściwy”,
„będę głosował za takim rozwiązaniem”.
Jak dobrze zgłosić sprawę radnemu?
Dobre zgłoszenie do radnego powinno być konkretne.
Warto podać:
czego dotyczy sprawa,
dokładną lokalizację,
opis problemu,
zdjęcia, jeśli są pomocne,
informację, od kiedy problem występuje,
czy sprawa była już zgłaszana do urzędu, starostwa lub marszałka,
czy była odpowiedź,
ilu mieszkańców dotyczy problem,
czy sprawa dotyczy bezpieczeństwa, dzieci, seniorów, transportu, środowiska albo infrastruktury,
jakiego działania oczekują mieszkańcy.
Przykład dobrego zgłoszenia:
„Przy ul. X w miejscowości Y, na odcinku od posesji nr 8 do nr 20, brakuje oświetlenia. Tą drogą dzieci wracają z przystanku po zmroku. Sprawa była zgłoszona do urzędu 12 marca, ale nie otrzymaliśmy odpowiedzi. Prosimy o złożenie zapytania do wójta, czy ten odcinek może zostać ujęty w planie rozbudowy oświetlenia.”
Takie zgłoszenie jest dużo skuteczniejsze niż ogólne: „radni nic nie robią”.
Jak dobrze oceniać radnego?
Radnego warto oceniać po pracy, a nie tylko po deklaracjach.
Warto sprawdzić:
czy chodzi na sesje,
czy pracuje w komisjach,
jak głosuje,
czy zadaje pytania,
czy składa interpelacje,
czy odpowiada mieszkańcom,
czy tłumaczy swoje decyzje,
czy zna sprawy swojej gminy, powiatu albo województwa,
czy potrafi odróżnić kompetencje różnych szczebli,
czy działa merytorycznie, czy tylko konfliktowo,
czy interesuje się budżetem, planami i dokumentami.
Najważniejsze pytanie brzmi: czy radny realnie pracuje na rzecz wspólnoty, do której został wybrany?
Najczęstsze nieporozumienia
W sprawach radnych często powtarzają się podobne błędy.
„Radny może wszystko załatwić.”
Nie. Radny może interweniować, pytać, głosować, kontrolować i zgłaszać sprawy, ale nie zarządza urzędem.
„Radny gminny odpowiada za drogę powiatową.”
Nie bezpośrednio. Może interweniować, ale właściwy jest powiat.
„Radny powiatowy powinien naprawić drogę gminną.”
Nie. To sprawa gminy.
„Radny wojewódzki powinien zająć się lampą na ulicy.”
Nie. To najczęściej sprawa lokalna, zwykle gminna.
„Radny jest pracownikiem urzędu.”
Nie. Radny jest członkiem rady albo sejmiku.
„Radny ma głosować dokładnie tak, jak każą mu mieszkańcy.”
Nie. Radny ma utrzymywać więź z mieszkańcami i przyjmować postulaty, ale nie jest związany instrukcjami wyborców. (Isap)
„Jak radny jest w opozycji, to nic nie może.”
Nie. Może kontrolować, pytać, składać wnioski, ujawniać problemy i pracować w komisjach, nawet jeśli nie ma większości w głosowaniu.
Radni a lokalne grupy mieszkańców
Lokalne grupy mieszkańców mogą bardzo pomagać w pracy radnych i w kontroli ich działań.
Mogą służyć do:
informowania o sesjach,
pokazywania wyników głosowań,
nagłaśniania interpelacji,
zbierania problemów mieszkańców,
wyjaśniania, kto jest właściwy dla danej sprawy,
publikowania linków do uchwał,
informowania o konsultacjach,
zadawania pytań radnym,
kontrolowania obietnic wyborczych,
pokazywania efektów działań.
Grupa nie zastępuje oficjalnego kontaktu z urzędem, radą, starostwem albo sejmikiem, ale może pomóc mieszkańcom lepiej zrozumieć pracę radnych.
To szczególnie ważne, bo wielu mieszkańców nie śledzi BIP, transmisji sesji ani wyników głosowań.
Dlaczego warto znać swoich radnych?
Radni mają realny wpływ na życie mieszkańców.
Na poziomie gminy mogą decydować o budżecie, planach miejscowych, podatkach lokalnych, szkołach, drogach gminnych, świetlicach i usługach lokalnych.
Na poziomie powiatu mogą decydować o drogach powiatowych, szkołach ponadpodstawowych, szpitalu, PCPR, pieczy zastępczej i sprawach ponadgminnych.
Na poziomie województwa mogą decydować o transporcie regionalnym, drogach wojewódzkich, programach ochrony powietrza, funduszach europejskich, kulturze regionalnej i strategii rozwoju województwa.
Dlatego warto wiedzieć:
kto jest radnym z mojego okręgu,
w jakich komisjach pracuje,
jak głosuje,
czy składa interpelacje,
czy odpowiada mieszkańcom,
jakie sprawy porusza,
czy działa na właściwym szczeblu.
Podsumowanie
Radni gminni, powiatowi i wojewódzcy pełnią podobną funkcję, ale na różnych szczeblach samorządu.
Radny gminny działa w radzie gminy, radzie miejskiej albo radzie miasta. Zajmuje się sprawami najbliższymi mieszkańcom: budżetem gminy, drogami gminnymi, szkołami podstawowymi, przedszkolami, odpadami, planami miejscowymi, lokalnymi podatkami, oświetleniem, kulturą, sportem i sprawami gminnymi.
Radny powiatowy działa w radzie powiatu. Zajmuje się sprawami ponadgminnymi: drogami powiatowymi, szkołami ponadpodstawowymi, PCPR, szpitalem powiatowym, pieczą zastępczą, geodezją, transportem ponadgminnym i innymi zadaniami powiatu.
Radny wojewódzki działa w sejmiku województwa. Zajmuje się sprawami regionalnymi: strategią województwa, budżetem województwa, koleją regionalną, drogami wojewódzkimi, uchwałami antysmogowymi, funduszami europejskimi, kulturą regionalną i programami wojewódzkimi.
Radny nie jest urzędnikiem, kierownikiem urzędu ani jednoosobowym wykonawcą inwestycji. Jego siła polega na głosowaniu, pracy w komisjach, kontroli, interpelacjach, zapytaniach, kontakcie z mieszkańcami i odpowiedzialności za decyzje podejmowane przez radę albo sejmik.
Dla mieszkańca najważniejsze jest to, aby wiedzieć, który radny jest właściwy dla danej sprawy i na którym szczeblu samorządu należy szukać rozwiązania.
Źródła merytoryczne
Podstawą merytoryczną artykułu są przepisy ustawy o samorządzie gminnym, ustawy o samorządzie powiatowym i ustawy o samorządzie województwa dotyczące mandatu radnego, obowiązku kierowania się dobrem wspólnoty samorządowej, utrzymywania więzi z mieszkańcami, udziału w pracach rady lub sejmiku, interpelacji, zapytań, publikacji odpowiedzi oraz zakresu działania organów stanowiących i kontrolnych. (Isap)
W lokalnych grupach często pojawiają się pytania do radnych: o drogi, szkoły, budżet, szpital, transport, plan miejscowy, odpady, uchwały, sesje, komisje i lokalne inwestycje. Nie zawsze jednak wiadomo, czym różni się radny gminny od powiatowego i wojewódzkiego oraz kto jest właściwy dla konkretnej sprawy.
W cyklu PL-MEDIA „Samorząd po ludzku” wyjaśniamy przystępnym językiem, jak działa samorząd i za co odpowiadają poszczególne instytucje.