Relacje rada – wójt, burmistrz, prezydent
W każdej gminie działają dwa podstawowe organy: rada gminy oraz wójt, burmistrz albo prezydent miasta. Oba są bardzo ważne, ale pełnią różne role.
Rada gminy jest organem stanowiącym i kontrolnym. Oznacza to, że podejmuje uchwały, uchwala budżet, przyjmuje lokalne przepisy, kontroluje działalność organu wykonawczego i decyduje o wielu najważniejszych sprawach gminy.
Wójt, burmistrz albo prezydent miasta jest organem wykonawczym. Oznacza to, że zarządza bieżącymi sprawami gminy, kieruje urzędem, wykonuje uchwały rady, przygotowuje projekty uchwał, realizuje budżet i reprezentuje gminę na zewnątrz.
Najprościej można to ująć tak:
rada gminy uchwala i kontroluje,
wójt, burmistrz albo prezydent miasta wykonuje i zarządza.
Ustawa o samorządzie gminnym wskazuje, że organami gminy są rada gminy oraz wójt, a rada jest organem stanowiącym i kontrolnym, natomiast organem wykonawczym gminy jest wójt, czyli odpowiednio także burmistrz albo prezydent miasta. (Isap)
Dlaczego ten podział jest ważny?
Ten podział ma ogromne znaczenie praktyczne.
W lokalnych grupach mieszkańców często pojawiają się pytania:
dlaczego radni czegoś nie zrobią,
dlaczego wójt nie może sam podjąć decyzji,
dlaczego rada czegoś nie przegłosowała,
kto odpowiada za budżet,
kto odpowiada za inwestycje,
kto odpowiada za urząd,
kto odpowiada za uchwały,
kto odpowiada za wykonanie decyzji,
czy rada może nakazać coś wójtowi,
czy wójt może działać bez rady.
Odpowiedź zwykle zależy od tego, czy dana sprawa jest stanowiąca, czyli wymaga uchwały rady, czy wykonawcza, czyli dotyczy bieżącego zarządzania gminą.
Jeżeli chodzi o uchwalenie budżetu, planu miejscowego, statutu, podatków lokalnych albo ważnych zasad — kluczowa jest rada gminy.
Jeżeli chodzi o prowadzenie inwestycji, organizację pracy urzędu, podpisanie umowy, wykonanie budżetu, realizację uchwały albo bieżące zarządzanie — kluczowy jest wójt, burmistrz albo prezydent miasta.
Rada nie jest urzędem
To jedno z najczęstszych nieporozumień.
Rada gminy nie jest urzędem gminy. Radni nie są pracownikami urzędu. Rada nie prowadzi codziennej obsługi mieszkańców, nie zarządza referatami, nie wydaje poleceń urzędnikom i nie wykonuje inwestycji własnymi rękami.
Rada podejmuje uchwały, kontroluje i wyznacza kierunki działania w granicach swoich kompetencji.
Przykładowo rada może:
uchwalić budżet,
przyjąć plan miejscowy,
przyjąć regulamin utrzymania czystości,
uchwalić stawki podatków lokalnych w granicach prawa,
przyjąć program współpracy z organizacjami,
rozpatrzyć skargę w zakresie swojej właściwości,
kontrolować wykonanie budżetu,
podjąć uchwałę w sprawie absolutorium.
Ale rada nie powinna:
kierować pracą urzędu,
wydawać poleceń pracownikom,
podpisywać umów za gminę,
prowadzić przetargów,
organizować codziennej pracy szkół,
wydawać indywidualnych decyzji administracyjnych,
zastępować wójta w zarządzaniu gminą.
Wójt nie jest przewodniczącym rady
Z drugiej strony wójt, burmistrz albo prezydent miasta nie jest przewodniczącym rady gminy.
Nie prowadzi obrad rady, nie kieruje radnymi i nie może samodzielnie zastąpić rady w sprawach, które wymagają uchwały.
Wójt może przygotować projekt uchwały, przedstawić go radzie, uzasadnić, przekonywać radnych i odpowiadać na pytania. Ale ostatecznie w wielu sprawach decyzję podejmuje rada w głosowaniu.
Przykładowo wójt nie może samodzielnie:
uchwalić budżetu,
uchwalić planu miejscowego,
zmienić statutu gminy,
ustalić lokalnych podatków bez uchwały rady,
podjąć części ważnych decyzji majątkowych zastrzeżonych dla rady,
udzielić sobie absolutorium,
udzielić sobie wotum zaufania,
zastąpić rady w sprawach należących do jej wyłącznej właściwości.
Dlatego dobrze działająca gmina wymaga współpracy obu organów.
Wspólny mandat od mieszkańców
Zarówno radni, jak i wójt, burmistrz albo prezydent miasta pochodzą z wyborów samorządowych.
To oznacza, że oba organy mają mandat od mieszkańców.
Rada nie jest „nadwójtem”, który zarządza wójtem jak pracownikiem. Wójt nie jest też „szefem rady”, który może wymusić na radnych głosowanie po swojej myśli.
Ten układ jest celowy. Chodzi o równowagę:
rada podejmuje uchwały i kontroluje,
wójt zarządza i wykonuje,
mieszkańcy mogą oceniać jednych i drugich w wyborach,
procedury absolutorium, wotum zaufania, skarg, komisji i jawności pozwalają kontrolować działanie gminy między wyborami.
W praktyce ten model działa najlepiej wtedy, gdy rada i wójt potrafią współpracować mimo różnic.
Kto przygotowuje uchwały?
Wiele projektów uchwał przygotowuje wójt, burmistrz albo prezydent miasta wraz z urzędem.
Dotyczy to zwłaszcza spraw wymagających analiz, danych finansowych, uzgodnień, opinii prawnych, dokumentacji albo pracy urzędników.
Wójt przygotowuje m.in.:
projekt budżetu,
projekty zmian budżetowych,
projekty uchwał dotyczących inwestycji,
projekty programów,
projekty uchwał majątkowych,
projekty uchwał związanych z organizacją usług publicznych,
projekty uchwał wynikających z bieżącej pracy gminy.
Rada nad tymi projektami pracuje, może je analizować w komisjach, zadawać pytania, zgłaszać poprawki w granicach prawa i ostatecznie głosować.
Ustawa wprost wskazuje, że do zadań wójta należy przygotowywanie projektów uchwał rady gminy, określanie sposobu wykonywania uchwał, gospodarowanie mieniem komunalnym i wykonywanie budżetu. (Isap)
Kto wykonuje uchwały?
Uchwały rady wykonuje wójt, burmistrz albo prezydent miasta.
To oznacza, że nawet jeżeli rada podejmie uchwałę, sama uchwała nie wykonuje się automatycznie. Potrzebne są działania wykonawcze.
Przykład:
rada uchwala budżet — wójt go wykonuje;
rada uchwala plan miejscowy — urząd stosuje go w praktyce;
rada przyjmuje program — organ wykonawczy organizuje jego realizację;
rada zabezpiecza środki na inwestycję — wójt prowadzi procedury, przetargi i umowy;
rada uchwala regulamin — urząd i jednostki stosują go w bieżącej pracy.
Dlatego mieszkańcy powinni odróżniać dwie rzeczy: podjęcie decyzji przez radę i wykonanie decyzji przez organ wykonawczy.
Budżet jako najważniejsze pole współpracy
Budżet gminy najlepiej pokazuje relację między radą a wójtem.
Projekt budżetu przygotowuje wójt, burmistrz albo prezydent miasta. Rada gminy budżet uchwala. Po uchwaleniu budżetu organ wykonawczy go realizuje.
Czyli:
wójt przygotowuje projekt,
rada debatuje i uchwala,
wójt wykonuje,
rada kontroluje wykonanie.
To logiczny podział. Organ wykonawczy zna bieżące potrzeby urzędu, jednostek, inwestycji i finansów. Rada jako reprezentacja mieszkańców ocenia propozycje, ustala polityczny i społeczny kierunek wydatków oraz podejmuje decyzję w formie uchwały.
Po zakończeniu roku rada sprawdza, jak budżet został wykonany. Tu pojawia się procedura absolutorium.
Absolutorium — kontrola wykonania budżetu
Absolutorium jest jednym z najważniejszych narzędzi kontroli rady nad wójtem.
Dotyczy wykonania budżetu. Rada ocenia, czy organ wykonawczy prawidłowo wykonał budżet za poprzedni rok.
Jeżeli rada nie udzieli wójtowi absolutorium, w określonych warunkach może to być początkiem procedury prowadzącej do referendum w sprawie odwołania wójta. Ustawa wskazuje, że uchwała rady gminy w sprawie nieudzielenia wójtowi absolutorium, podjęta w określonym czasie kadencji, jest równoznaczna z podjęciem inicjatywy przeprowadzenia referendum w sprawie odwołania wójta. (Isap)
To pokazuje, że relacja rady i wójta nie jest tylko symboliczna. Rada ma realne narzędzia kontroli, ale są one obwarowane procedurą i większościami głosów.
Wotum zaufania — ocena szersza niż budżet
Drugim ważnym narzędziem jest wotum zaufania.
Co roku wójt przedstawia radzie raport o stanie gminy. Raport obejmuje podsumowanie działalności wójta w poprzednim roku, w szczególności realizację polityk, programów, strategii, uchwał rady i budżetu obywatelskiego. Po debacie rada głosuje nad wotum zaufania. (Isap)
Wotum zaufania jest szersze niż absolutorium.
Absolutorium dotyczy przede wszystkim wykonania budżetu.
Wotum zaufania dotyczy ogólnej oceny działalności organu wykonawczego na podstawie raportu o stanie gminy.
Jeżeli rada nie udzieli wójtowi wotum zaufania w dwóch kolejnych latach, może podjąć uchwałę o przeprowadzeniu referendum w sprawie odwołania wójta. (Isap)
Referendum w sprawie odwołania wójta
Rada nie może po prostu zwykłą uchwałą odwołać wójta, burmistrza albo prezydenta miasta.
Ponieważ organ wykonawczy jest wybierany bezpośrednio przez mieszkańców, jego odwołanie w trakcie kadencji wymaga szczególnej procedury, najczęściej referendum.
Rada może w określonych sytuacjach zainicjować procedurę referendum, np. po nieudzieleniu absolutorium, po dwukrotnym nieudzieleniu wotum zaufania albo z innej przyczyny, ale musi spełnić wymagania ustawowe dotyczące terminu, większości i procedury. Ustawa przewiduje różne tryby, w tym uchwałę o referendum podejmowaną większością co najmniej 3/5 ustawowego składu rady przy przyczynach innych niż absolutorium lub wotum zaufania. (Isap)
To zabezpiecza stabilność gminy. Konflikt między radą a wójtem nie powinien automatycznie prowadzić do odwołania organu wykonawczego.
Czy rada może wydawać wójtowi polecenia?
To jedno z najważniejszych pytań.
Rada może podejmować uchwały, kontrolować, wzywać do wyjaśnień, przyjmować stanowiska, uchwalać budżet, określać kierunki działania i rozpatrywać sprawozdania.
Ale rada nie jest codziennym przełożonym wójta.
Nie powinna wydawać mu poleceń służbowych typu: „proszę dziś wysłać pracownika”, „proszę podpisać konkretną umowę”, „proszę zatrudnić tę osobę”, „proszę wydać decyzję administracyjną tej treści”.
Wójt działa jako samodzielny organ wykonawczy, w granicach prawa, budżetu i uchwał rady. Kieruje bieżącymi sprawami gminy oraz reprezentuje ją na zewnątrz. (Isap)
To nie oznacza braku kontroli. Oznacza tylko, że kontrola rady nie jest tym samym co codzienne zarządzanie.
Czy wójt może ignorować radę?
Nie.
Wójt nie może ignorować uchwał rady, budżetu ani kompetencji organu stanowiącego.
Jeżeli rada uchwali budżet, wójt ma go wykonywać. Jeżeli rada przyjmie uchwałę w sprawie planu miejscowego, regulaminu albo programu, organ wykonawczy powinien ją realizować w zakresie swojej właściwości.
Wójt może mieć inną opinię niż rada. Może przedstawiać własne projekty, tłumaczyć ograniczenia, proponować zmiany, wnioskować o korekty budżetu i bronić swojego stanowiska. Nie może jednak traktować rady jako dekoracji.
Bez rady nie da się uchwalić wielu kluczowych dokumentów gminy.
Gdy rada i wójt współpracują
Współpraca rady i wójta nie oznacza, że wszyscy muszą myśleć tak samo.
Dobra współpraca oznacza raczej:
wójt przedstawia rzetelne projekty,
radni otrzymują materiały z odpowiednim wyprzedzeniem,
komisje mogą zadawać pytania,
rada może zgłaszać uwagi,
wójt wyjaśnia ograniczenia prawne i finansowe,
sporne sprawy są omawiane publicznie,
budżet jest przygotowywany z uwzględnieniem realnych potrzeb,
inwestycje są raportowane,
mieszkańcy rozumieją, kto za co odpowiada.
Taka współpraca przyspiesza rozwój gminy, bo zmniejsza chaos i niepewność.
Gdy rada i wójt są w konflikcie
Konflikt między radą a wójtem nie musi być czymś złym. W demokracji lokalnej różnice zdań są normalne.
Problem zaczyna się wtedy, gdy konflikt blokuje podstawowe decyzje.
Może to dotyczyć np.:
budżetu,
zmian w budżecie,
planów miejscowych,
inwestycji,
sprzedaży lub zakupu nieruchomości,
dotacji,
programów społecznych,
organizacji szkół,
spraw personalnych w jednostkach,
raportu o stanie gminy,
absolutorium i wotum zaufania.
Mieszkańcy powinni wtedy patrzeć nie tylko na to, kto głośniej mówi, ale kto przedstawia argumenty, dokumenty, liczby i rozwiązania.
Konflikt może być uzasadniony, jeśli dotyczy realnych problemów. Może też być szkodliwy, jeśli opiera się wyłącznie na ambicjach politycznych.
Najczęstsze pola sporu
Najczęściej rada i wójt spierają się o:
budżet i kolejność inwestycji,
zadłużenie gminy,
sprzedaż majątku,
plany miejscowe,
remonty dróg,
sieć szkół,
komunikację z mieszkańcami,
sposób realizacji inwestycji,
transparentność działania urzędu,
odpowiedzi na interpelacje i zapytania radnych,
obsadę kierowniczą w jednostkach,
wydatki promocyjne,
priorytety rozwoju gminy.
Nie każdy spór jest zły. Czasem dzięki sporowi mieszkańcy dowiadują się więcej o budżecie, inwestycjach i decyzjach. Warunek jest jeden: spór powinien być merytoryczny.
Rada, wójt i mieszkańcy
Mieszkańcy często oczekują prostych odpowiedzi: „kto jest winny” albo „kto ma to załatwić”.
W samorządzie odpowiedzialność bywa jednak podzielona.
Przykład:
Mieszkańcy chcą budowy chodnika przy drodze gminnej.
Rada może zabezpieczyć środki w budżecie.
Wójt może przygotować dokumentację, przetarg i realizację.
Urząd prowadzi sprawy formalne.
Projektant przygotowuje dokumentację.
Wykonawca realizuje roboty.
Mieszkańcy mogą zgłaszać potrzebę i pilnować komunikacji.
Jeżeli nie ma pieniędzy w budżecie, problem dotyczy rady i organu wykonawczego. Jeżeli pieniądze są, ale inwestycja nie jest przygotowana, pytania kieruje się głównie do organu wykonawczego. Jeżeli droga nie jest gminna, właściwy może być powiat, województwo albo GDDKiA.
Dlatego przy każdej sprawie trzeba ustalić, na którym etapie pojawił się problem.
Kto odpowiada za inwestycje?
Inwestycje są dobrym przykładem współzależności rady i wójta.
Rada:
uchwala budżet,
może zdecydować o wpisaniu zadania do budżetu,
może kontrolować wykonanie,
może pytać o postęp,
może analizować sprawozdania,
może zmieniać budżet w granicach prawa.
Wójt:
przygotowuje projekt budżetu,
organizuje dokumentację,
prowadzi procedury,
ogłasza przetargi,
podpisuje umowy,
nadzoruje realizację,
rozlicza zadanie,
informuje radę i mieszkańców.
Jeżeli rada nie zabezpieczy środków, wójt nie wykona inwestycji. Jeżeli rada zabezpieczy środki, ale organ wykonawczy źle przygotuje zadanie, inwestycja również może się nie udać.
Kto odpowiada za urząd?
Za urząd odpowiada wójt, burmistrz albo prezydent miasta.
To on jest kierownikiem urzędu, organizuje jego pracę i odpowiada za bieżące funkcjonowanie administracji gminnej.
Rada może kontrolować działania organu wykonawczego, pytać o funkcjonowanie urzędu, rozpatrywać skargi w swojej właściwości i analizować sprawozdania. Nie powinna jednak bezpośrednio zarządzać urzędnikami.
Jeżeli mieszkaniec ma problem z obsługą w urzędzie, przewlekłością, brakiem odpowiedzi albo organizacją pracy, adresatem sprawy jest najczęściej organ wykonawczy lub odpowiednia komórka urzędu. Rada może być właściwa przy skargach i kontroli, ale nie jest codziennym kierownikiem pracowników.
Kto odpowiada za uchwały?
Za podjęcie uchwały odpowiada rada.
Za przygotowanie projektu często odpowiada wójt lub urząd, choć projekty mogą zgłaszać także inne uprawnione podmioty, zależnie od statutu i przepisów.
Za wykonanie uchwały odpowiada organ wykonawczy.
Dlatego przy uchwałach są trzy pytania:
kto przygotował projekt,
kto głosował za jego przyjęciem,
kto odpowiada za wykonanie.
Mieszkańcy często oceniają tylko końcowy efekt, ale dla pełnego obrazu warto zobaczyć cały proces: projekt, komisje, dyskusję, poprawki, głosowanie i wykonanie.
Kto odpowiada za plan miejscowy?
Planowanie przestrzenne także dobrze pokazuje podział ról.
Wójt, burmistrz albo prezydent miasta prowadzi procedurę planistyczną: organizuje przygotowanie projektu, konsultacje, uzgodnienia i wyłożenia.
Rada gminy podejmuje uchwały: o przystąpieniu do sporządzenia planu oraz o uchwaleniu planu miejscowego.
Mieszkańcy mogą składać wnioski i uwagi w określonych terminach.
To oznacza, że za plan miejscowy nie odpowiada wyłącznie rada ani wyłącznie wójt. To procedura, w której każdy ma swoją rolę.
Kto odpowiada za komunikację z mieszkańcami?
Formalnie za pracę urzędu i bieżącą komunikację gminy odpowiada organ wykonawczy.
To wójt, burmistrz albo prezydent miasta ma wpływ na to, jak urząd informuje o:
awariach,
utrudnieniach,
inwestycjach,
konsultacjach,
odpadach,
naborach,
programach,
zagrożeniach,
zmianach organizacyjnych.
Rada także ma własną komunikację: porządki obrad, projekty uchwał, transmisje, protokoły, wyniki głosowań, prace komisji i kontakt radnych z mieszkańcami.
Dobra gmina potrzebuje obu poziomów komunikacji: wykonawczej i stanowiącej.
Interpelacje, zapytania i wnioski radnych
Radni mogą kierować do wójta interpelacje, zapytania i wnioski.
To ważne narzędzie kontroli i reprezentowania mieszkańców.
Radny może pytać np. o:
stan inwestycji,
koszty zadania,
termin remontu,
powód opóźnienia,
działanie jednostki gminnej,
odpowiedź na zgłoszenie mieszkańców,
plany dotyczące konkretnej miejscowości,
wykonanie uchwały,
informacje budżetowe.
Dzięki temu rada może kontrolować organ wykonawczy nie tylko raz w roku przy absolutorium, ale także na bieżąco.
Komisje jako miejsce roboczej kontroli
Komisje rady są miejscem, gdzie relacja rada–wójt często widać najdokładniej.
To tam radni mogą szczegółowo omawiać projekty uchwał, pytać urzędników, analizować dokumenty, porównywać koszty i przygotowywać stanowiska przed sesją.
Dobrze działające komisje pomagają uniknąć sytuacji, w której radni głosują nad trudnymi uchwałami bez zrozumienia sprawy.
Organ wykonawczy powinien dostarczać komisjom rzetelne materiały. Radni powinni zadawać konkretne pytania i nie ograniczać się do politycznych haseł.
Przewodniczący rady a wójt
Przewodniczący rady organizuje pracę rady i prowadzi jej obrady.
Nie jest przełożonym wójta. Nie jest też organem wykonawczym.
Jego rola polega m.in. na:
zwoływaniu sesji,
prowadzeniu obrad,
organizowaniu pracy rady,
pilnowaniu porządku obrad,
dbaniu o procedury,
przekazywaniu dokumentów w ramach pracy rady.
Wójt może wnioskować o zwołanie sesji albo wprowadzenie projektu uchwały do porządku obrad w przypadkach określonych przepisami. Ustawa wskazuje m.in., że przewodniczący jest obowiązany zwołać sesję na wniosek wójta lub co najmniej jednej czwartej ustawowego składu rady, a także że na wniosek wójta przewodniczący ma obowiązek wprowadzić projekt uchwały do porządku najbliższej sesji, jeśli projekt wpłynął w odpowiednim terminie. (Isap)
To pokazuje, że nawet organizacja pracy rady ma mechanizmy równoważące wpływ obu stron.
Jawność jako zabezpieczenie mieszkańców
Relacja między radą a wójtem powinna być możliwie jawna.
Mieszkańcy powinni móc sprawdzić:
projekty uchwał,
porządki obrad,
wyniki głosowań,
transmisje z sesji,
nagrania,
protokoły,
interpelacje,
odpowiedzi organu wykonawczego,
sprawozdania,
budżet i jego zmiany,
raport o stanie gminy.
Ustawa przewiduje m.in. transmisję i utrwalanie obrad rady oraz udostępnianie nagrań w BIP, na stronie internetowej gminy i w inny zwyczajowo przyjęty sposób. (Isap)
Jawność jest ważna, bo pozwala mieszkańcom samodzielnie ocenić, czy spór między radą a wójtem jest merytoryczny, czy wyłącznie polityczny.
Kiedy mieszkańcy powinni zwracać się do rady?
Do rady albo radnych warto zwracać się zwłaszcza wtedy, gdy sprawa dotyczy:
uchwał,
budżetu,
planów miejscowych,
podatków i opłat lokalnych,
regulaminów,
skarg, wniosków i petycji,
kontroli działań wójta,
programów lokalnych,
potrzeb inwestycyjnych do budżetu,
decyzji o kierunkach rozwoju gminy.
Radny może pomóc nagłośnić temat, skierować pytanie do wójta, zgłosić wniosek, poruszyć sprawę na komisji albo sesji, ale nie zastępuje urzędu w codziennym załatwianiu spraw.
Kiedy mieszkańcy powinni zwracać się do wójta lub urzędu?
Do wójta, burmistrza, prezydenta miasta albo urzędu warto zwracać się zwłaszcza wtedy, gdy sprawa dotyczy:
bieżącej obsługi mieszkańca,
zgłoszenia awarii,
wykonania inwestycji,
działania urzędu,
realizacji uchwał,
decyzji administracyjnej,
wydania zaświadczenia,
podatku,
odpadów,
oświetlenia,
dróg gminnych,
organizacji pracy jednostek gminnych,
informacji o programach i naborach,
spraw wykonawczych i technicznych.
Jeżeli mieszkaniec zgłosi do radnego awarię lampy, radny może przekazać sprawę. Ale właściwym wykonawczo adresem jest urząd albo podmiot obsługujący oświetlenie.
Przykład: dziura w drodze
Mieszkaniec pisze w grupie: „Radni i wójt nic nie robią z dziurą w drodze.”
Żeby dobrze ocenić sprawę, trzeba ustalić:
czy to droga gminna, powiatowa, wojewódzka, krajowa czy prywatna,
czy problem był zgłoszony do właściwego zarządcy,
czy jest to naprawa bieżąca, czy większy remont,
czy zadanie wymaga pieniędzy w budżecie,
czy rada zabezpieczyła środki,
czy wójt zlecił naprawę,
czy problem leży po stronie wykonawcy, procedury albo własności terenu.
Dopiero wtedy można odpowiedzialnie powiedzieć, kto zawiódł.
Przykład: brak chodnika
Brak chodnika to często większa sprawa niż dziura w drodze.
Może wymagać:
ustalenia zarządcy drogi,
projektu,
własności gruntów,
budżetu,
zgód i uzgodnień,
przetargu,
czasem współpracy z powiatem albo województwem.
Rada może zabezpieczyć środki lub zabiegać o wpisanie zadania do budżetu. Wójt może przygotować dokumentację i realizację. Jeżeli droga nie jest gminna, potrzebny jest właściwy zarządca.
Dlatego hasło „wójt nie chce zrobić chodnika” albo „radni nie chcą zrobić chodnika” może być zbyt uproszczone.
Przykład: plan miejscowy
Mieszkaniec pyta, dlaczego jego działka została objęta określonym przeznaczeniem.
Tu trzeba sprawdzić:
kto przygotował projekt planu,
jakie były uwarunkowania,
czy mieszkaniec złożył wniosek lub uwagę,
jak wójt rozpatrzył uwagi,
jak głosowała rada,
czy procedura została przeprowadzona prawidłowo.
Wójt prowadzi procedurę, ale plan uchwala rada. Mieszkaniec ma wpływ głównie na etapie wniosków, konsultacji i uwag.
Przykład: budżet
Mieszkańcy chcą remontu świetlicy.
Wójt może wpisać zadanie do projektu budżetu. Rada może je przyjąć, zmienić albo nie zabezpieczyć środków. Po uchwaleniu budżetu wójt odpowiada za wykonanie zadania.
Jeżeli zadania nie ma w projekcie budżetu, pytania warto kierować do organu wykonawczego i radnych.
Jeżeli zadanie było w budżecie, ale nie zostało wykonane, trzeba pytać głównie o wykonanie budżetu, przetargi, dokumentację i decyzje organu wykonawczego.
Najczęstsze nieporozumienia
W relacji rada–wójt często powtarzają się te same błędy.
„Rada może kazać wójtowi zrobić wszystko.”
Nie. Rada uchwala i kontroluje, ale nie zarządza codziennie urzędem.
„Wójt może zrobić wszystko bez rady.”
Nie. W wielu kluczowych sprawach potrzebna jest uchwała rady.
„Radny powinien osobiście załatwić moją sprawę w urzędzie.”
Radny może interweniować i pytać, ale nie jest urzędnikiem ani kierownikiem referatu.
„Wójt odpowiada za każdą decyzję rady.”
Nie. Radni odpowiadają za swoje głosowania.
„Rada odpowiada za każdy błąd urzędu.”
Nie. Za bieżące działanie urzędu odpowiada organ wykonawczy.
„Konflikt zawsze oznacza, że ktoś działa na szkodę gminy.”
Nie zawsze. Spór może być normalny, jeśli dotyczy merytorycznych różnic.
„Zgoda rady i wójta zawsze oznacza dobrą decyzję.”
Też nie zawsze. Nawet zgodne organy mogą podjąć decyzję, którą mieszkańcy powinni analizować i kontrolować.
Co jest zdrową równowagą?
Zdrowa relacja między radą a wójtem wygląda tak:
rada nie jest bezkrytyczna,
wójt nie ignoruje rady,
radni dostają rzetelne informacje,
wójt może sprawnie zarządzać,
komisje pracują merytorycznie,
uchwały są dobrze przygotowane,
budżet jest realistyczny,
spory są jawne i oparte na argumentach,
mieszkańcy mają dostęp do dokumentów,
nikt nie ucieka od odpowiedzialności.
Samorząd nie działa dobrze ani wtedy, gdy rada jest tylko maszynką do głosowania, ani wtedy, gdy rada próbuje ręcznie sterować urzędem.
Jak mieszkaniec może dobrze ocenić spór rady z wójtem?
Najlepiej nie opierać się wyłącznie na emocjonalnych wpisach.
Warto sprawdzić:
projekt uchwały,
uzasadnienie,
opinię komisji,
wyniki głosowania,
wypowiedzi radnych,
stanowisko wójta,
dane budżetowe,
czy sprawa należy do gminy,
czy są dokumenty,
czy były konsultacje,
czy problem dotyczy decyzji rady, czy wykonania przez wójta.
Dopiero wtedy można uczciwie ocenić, która strona ma mocniejsze argumenty.
Rola lokalnych grup mieszkańców
Lokalne grupy mieszkańców mogą bardzo pomagać w wyjaśnianiu relacji między radą a wójtem.
Mogą informować o:
sesjach rady,
ważnych głosowaniach,
projektach uchwał,
budżecie,
absolutorium,
wotum zaufania,
raporcie o stanie gminy,
planach miejscowych,
sporach o inwestycje,
odpowiedziach na interpelacje,
tym, kto za co odpowiada.
Grupa nie zastępuje BIP, sesji rady ani oficjalnych dokumentów, ale może pomóc mieszkańcom zrozumieć, że samorząd to nie jedna osoba i nie jeden urząd.
To szczególnie ważne, bo wiele lokalnych konfliktów wynika właśnie z braku wiedzy o podziale kompetencji.
Dlaczego ta relacja wpływa na codzienne życie?
Relacja rady i wójta wpływa na:
tempo inwestycji,
jakość budżetu,
sprawność urzędu,
komunikację z mieszkańcami,
przejrzystość działania gminy,
planowanie przestrzenne,
rozwój szkół i przedszkoli,
utrzymanie dróg,
programy społeczne,
korzystanie z dotacji,
rozwiązywanie konfliktów.
Jeżeli rada i wójt współpracują merytorycznie, gmina może działać sprawniej.
Jeżeli organy są w permanentnym konflikcie, mieszkańcy często płacą za to opóźnieniami, chaosem informacyjnym i brakiem decyzji.
Podsumowanie
Relacja między radą gminy a wójtem, burmistrzem albo prezydentem miasta jest jednym z najważniejszych elementów działania samorządu.
Rada gminy jest organem stanowiącym i kontrolnym. Uchwala budżet, podejmuje uchwały, przyjmuje lokalne przepisy, kontroluje wykonanie budżetu i działalność organu wykonawczego.
Wójt, burmistrz albo prezydent miasta jest organem wykonawczym. Kieruje bieżącymi sprawami gminy, reprezentuje ją na zewnątrz, wykonuje uchwały rady, przygotowuje projekty uchwał, zarządza urzędem i wykonuje budżet.
Rada nie zarządza codziennie urzędem.
Wójt nie może zastąpić rady w sprawach wymagających uchwały.
Radni nie są pracownikami urzędu.
Wójt nie jest przełożonym rady.
Dobra gmina potrzebuje równowagi: sprawnego organu wykonawczego i aktywnej, odpowiedzialnej rady.
Mieszkańcy, którzy rozumieją ten podział, łatwiej oceniają lokalne spory, wiedzą, do kogo kierować sprawy i mogą skuteczniej kontrolować władzę samorządową.
Źródła merytoryczne
Podstawą merytoryczną artykułu są przepisy ustawy o samorządzie gminnym dotyczące organów gminy, rady gminy jako organu stanowiącego i kontrolnego, wójta jako organu wykonawczego, zadań wójta, wykonywania uchwał, kierowania bieżącymi sprawami gminy, absolutorium, raportu o stanie gminy, wotum zaufania, referendum w sprawie odwołania wójta oraz zasad pracy rady. (Isap)
W lokalnych grupach często pojawiają się spory o to, kto za co odpowiada w gminie: rada, radni, wójt, burmistrz, prezydent miasta czy urząd. Mieszkańcy pytają o budżet, inwestycje, drogi, uchwały, plan miejscowy, urząd, absolutorium i bieżące sprawy gminy.
Nie zawsze jednak wiadomo, że rada przede wszystkim uchwala i kontroluje, a wójt, burmistrz albo prezydent miasta wykonuje uchwały, zarządza gminą i kieruje urzędem.
W cyklu PL-MEDIA „Samorząd po ludzku” wyjaśniamy przystępnym językiem, jak działa samorząd i za co odpowiadają poszczególne instytucje.